مطالعات فقه و حقوق فرهنگی

مطالعات فقه و حقوق فرهنگی

از لایحه تا قانون؛ واکاوی تفاوت‌های ساختاری و ظرفیت‎های تکمیلی سیاست‌های فرهنگ عفاف و حجاب در ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانش آموخته دکتری مطالعات زنان گرایش حقوق زن، دانشگاه ادیان و مذاهب و پژوهشگر پژوهشکده امربه‌معروف و نهی از منکر کشور، قم، ایران. (نویسنده مسئول). رایانامه:e_najafi110@yahoo.com
2 دانش آموخته سطح چهار (معادل دکتری)، گروه فقه و اصول، حوزه علمیه قم و رئیس هیئت‌مدیره مرکز وکلا قوه قضائیه استان قم، قم، ایران. رایانامه:ahmadbk1345@gmail.com
چکیده
ازآنجاکه حفظ کرامت و امنیت اخلاقی بانوان و حفظ سلامت جامعه موردتوجه مقنن می‌باشد؛ در سال 1402 لایحه‌ای با عنوان «لایحه حمایت از فرهنگ عفاف و حجاب و حمایت از سلامت اجتماعی» تدوین شد. بی‌تردید اصل طرح گامی مثبت از جانب دولت و حاکمیت در حوزه عفاف و حجاب است؛ اما بروز اشکالاتی از جهت اصول و قواعد قانون‌نگاری و وجود نواقصی در مفاد و تعارض آن با مبانی فقهی و سایر اسناد قانونی موجب شد این لایحه چندان در کاهش ناهنجاری‌های اجتماعی مؤثر نیفتد، فلذا با اصلاحاتی در سال 1403 قانون «حمایت از خانواده از طریق ترویج فرهنگ عفاف و حجاب» در پنج فصل و هفتادوچهار ماده تدوین شد. ازآنجاکه قانون مذکور موضوعی مهم و قابل‌بررسی در زمینه تحولات تقنینی جمهوری اسلامی ایران است؛ بحث و پژوهش پیرامون آن ضروری به نظر می‌رسد. در این مقاله که به روش توصیفی ـ تحلیلی به نگارش درآمده، درصدد است لایحه اولیه را از حیث التزام به اصول قانون‌نویسی و مفاد لایحه را از جهت فقهی و حقوقی موردبررسی قرار داده و خلأها، نقایص و ابهامات در تدوین عبارات قانونی شناسایی کرده و در ادامه، تفاوت‌های کلیدی لایحه اولیه با قانون ثانوی را بیان نماید. با بررسی تطبیقی به این نتیجه رسیدیم که قانون مصوب ضمن گسترش دامنه مصادیق تخلف، با تشدید رویکرد کیفری و تقویت جنبه‌های بازدارنده، ماهیتی سخت‌گیرانه‌تر نسبت به نسخه اولیه اتخاذ کرده است و با افزایش میزان جریمه‌های نقدی توأمان رصد تخلفات فراگیرتر شده است. همچنین مجلس با تأکید بر اقتدار قانون و گسترش دایره بازدارندگی، عملاً گرایش به‌سرعت در اجرای مجازات و تشدید ضمانت‌ها دارد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

From Draft Bill to Law: Exploring Structural Differences and Complementary Capacities of Hijab and Modesty Policies in Iran

نویسندگان English

Elham Najafi 1
Ahmad Bahrloo 2
1 Researcher at the National Research Institute for Promotion of Virtue and Prevention of Vice, Iran. (Corresponding Author). Email: e_najafi110@yahoo.com
2 . Chairman of the Board of Directors, Center of Attorneys affiliated with the Judiciary, Qom Province, Qom, Iran. Email: ahmadbk1345@gmail.com
چکیده English

Given the legislator’s focus on preserving women’s dignity, moral security, and public health, a bill titled "Bill for Supporting the Culture of Chastity and Hijab and Promoting Social Health" was drafted in 2023 (1402). However, the initiative represented a positive step by the government in regulating issues related to hijab and modesty, as well as flaws in legislative drafting, inconsistencies with Islamic jurisprudential principles, and conflicts with existing legal documents, which limited its effectiveness in reducing social disorders. Consequently, in 2024 (1403), a revised version titled "Law on Supporting the Family through Promoting the Culture of Chastity and Hijab" was enacted in five chapters and seventy-four articles. Considering the significance of this law within the broader context of legislative developments in the Islamic Republic of Iran, scholarly analysis is necessary. This article, employing a descriptive-analytical approach, examines the initial bill in terms of its legislative standards and jurisprudential and legal foundations. It identifies the gaps, deficiencies, and ambiguities in the formulation of legal provisions, and subsequently compares the original draft with the enacted law. The comparative study concludes that the final law adopts a more punitive and deterrent stance, expands the range of punishable offenses, increases financial penalties, and enables more comprehensive monitoring. Moreover, Parliament’s emphasis on legal authority and deterrence reflects a tendency toward faster enforcement of penalties and stronger legal guarantees.

کلیدواژه‌ها English

Hijab
Modesty
Legislation
Social Harm
 
ـ قرآن کریم
1. ابن حنبل، احمد بن حنبل. (1421 ق). مسند (چاپ یکم، جلد 2). بی‌جا: مؤسسة الرسالة.
2. ابن منظور. (1414 ق). لسان العرب (چاپ سوم، جلد 1). بیروت: دار صادر.
3. اسدی، زهرا. (1401). اصول و چالش‌های صلاحیت قضایی در قوانین موضوعه. تهران: نشر عدالت.
4. ایازی، سیدمحمدعلی. (1386). نقد و بررسی ادله فقهی الزام حکومتی حجاب، فصلنامه فقه، شماره 51.
5. بیهقی، احمد بن حسین. (بی‌تا). السنن الکبری (چاپ یکم، جلد 2). بیروت: دارالفکر.
6. جاویدنیا، جواد. (1402). چهارمین جلسه نشست اصلاح و بازنگری در لایحه حمایت از فرهنگ عفاف و حجاب، برگزارشده توسط پژوهشکده دانشگاه باقرالعلوم.
7. جاویدنیا، روح‌الله. (1402). نقد و بررسی تطبیقی لایحه و قانون حمایت از فرهنگ عفاف و حجاب. تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی.
8. جزیری، عبدالرحمان. (1424 ق). الفقه علی المذاهب الاربعه (چاپ سوم، جلد 1). بیروت: دارالکتب العلمیة.
9. جعفری لنگرودی، محمّد جعفر. (1378). مبسوط در ترمینولوژی حقوق (چاپ یکم، جلد 2). تهران: انتشارات گنج دانش.
10. جعفری، سیاوش. (1386). رویکردهای مذهبی الزام سیاسی، مجله راهبرد توسعه، شماره 11.
11. حرّ عاملی، محمد بن حسن. (1412). وسائل‌الشیعه (چاپ یکم، جلد 20). قم: مؤسسة آل البیت علیهم السلام.
12. حسینی، فاطمه. (1403). تحلیل تطبیقی نقش چهره‌های مؤثر اجتماعی در قانون عفاف و حجاب. تهران: انتشارات جنگل.
13. خراسانی، محمدکاظم. (1386). کفایه الاصول (چاپ اول). قم: انتشارات دارالفکر.
14. دلشاد تهرانی، مصطفی. (1377). سیری در تربیت اسلامی. تهران: ذکر.
15. دهقان، ناصر. (1403). حقوق شهروندی و الزامات تقنینی در قانون عفاف و حجاب. اصفهان: انتشارات جهاد دانشگاهی.
16. رفیعی، علیرضا. (1401). سیاست جنایی جمهوری اسلامی ایران در قبال جرائم علیه عفت عمومی. تهران: نشر میزان.
17. ره‌پیک، محمدحسن. (1390). حکومت اسلامی و مبانی آن. قم: پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
18. زحیلی، وهبه مصطفی. (بی‌تا). الفقه الاسلامی و ادلّته (چاپ یکم، جلد 1). دمشق: دارالفکر.
19. زحیلی، وهبه مصطفی. (1404 ق). الفقه الاسلامی و ادلّته (چاپ یکم، جلد 7). دمشق: بی‌نا.
20. سیستانی، سیدعلی. (2000 م). استفتاءات المرجع الدینی الأعلی السید السیستانی(مدظله) (چاپ یکم، جلد 1). قم: بی‌نا.
21. شهید صدر، محمدباقر. (1389). اسلام راهبر زندگی است (الإسلام یقود الحیاة). قم: دارالفکر.
22. شورای عالی انقلاب فرهنگی. (1384). مصوبه 427: راهکارهای گسترش فرهنگ عفاف و حجاب.
23. صفایی، رضا. (1400). اصول و فنون قانون‌نویسی. تهران: انتشارات سمت.
24. طاهری، ع. (1400). بررسی حقوقی حدود دخالت آمران به معروف در امور اجتماعی. فصلنامه سیاست‌گذاری عمومی اسلامی، دوره 12، شماره 2، صص 55ـ72.
25. طباطبائی یزدی، محمدکاظم بن عبدالعظیم. (1429). العروةالوثقی (چاپ یکم، جلد 5). قم: دار الانصار.
26. طباطبایی، سید محمدحسین. (1404 ق). تفسیر المیزان (جلد 15). قم: دفتر انتشارات اسلامی.
27. فضل‌الله، سیدمحمدحسین. (1377). جوانان، ورزش و حجاب، مجله پیام زن، شماره 74.
28. قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران. (1358). تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
29. قانون حمایت از فرهنگ عفاف و حجاب. (1403). تهران: روزنامه رسمی جمهوری اسلامی ایران.
30. قانون حمایت از فرهنگ عفاف و حجاب، مصوب 1402، مجلس شورای اسلامی.
31. کاتوزیان، ناصر. (1375). جایگاه حقوق اسلامی در نظم حقوقی. مجله کانون وکلا، دوره 20، شماره 10، صص 25ـ42.
32. کاتوزیان، ناصر. (1373). مقدمه علم حقوق (چاپ شانزدهم). تهران: انتشارات بهمن.
33. کریمی، الهام. (1402). تحلیل حقوقی تحولات لایحه و قانون عفاف و حجاب. تهران: انتشارات میزان.
34. کریمی، حسین. (1365). موازین قضایى از دیدگاه امام خمینى قدس سره (چاپ یکم). قم: نشر شکوری.
35. کلینی، محمد بن یعقوب. (1407 ق). اصول کافی (چاپ چهارم، جلد 5). تهران: دار الکتب الإسلامیة.
36. کوشکی، محمدصادق. (1402). نشست «نقد و بررسی لایحه عفاف و حجاب»، برگزار شده توسط خبرگزاری مهر در فرهنگسرای انقلاب.
37. مجلسی، محمدباقر. (1403 ق). بحارالانوار (چاپ اول، جلد 68). بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
38. محمدزاده، مهدی؛بکشلو، رضا و عیسی زاده، بشیر. (1401). نقد و بررسی لایحه «حفظ کرامت و حمایت از زنان در برابر خشونت» از منظر اصول و قواعد قانونگذاری، پژوهشنامه انتقادی متون و برنامه های علوم انسانی، دوره 22، شماره 6، صص 29 ـ 54.
https://doi.org/10.22095/jwss.2022.311688.2830
39. محمدی، سیدمهدی. (1403). تحلیل تحولات تقنینی در حوزه حجاب: از مصوبه 1384 تا قانون 1402. تهران: نشر میزان.
40. مصباح یزدی، محمدتقی. (1380). نظریه سیاسی اسلام. قم: مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(رحمه الله).
41. مصباح یزدی، محمدتقی. (1386). نظریه حقوقی اسلام، تحقیق و تنظیم کتاب محمدمهدی نادری قمی، محمدمهدی کریمی نیا، قم: انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (رحمه الله)، چاپ یکم.
42. مطهری، مرتضی . (1377). مسأله حجاب (چاپ پنجم، جلد 1). تهران: انتشارات صدرا.
43. مغنیه، محمدجواد. (1402). الفقه علی مذاهب الخمسه (چاپ پنجم). بی‌نا.
44. مکارم شیرازی، ناصر. (1385). استفتائات جدید (گردآوری ابوالقاسم علیان‌نژادی، چاپ دوم، جلد 2). قم: مدرسه‌الامام علی‌بن ابیطالب (علیه السلام).
45. منتسکیو. (1343). روح القوانین (ترجمه علی‌اکبر مهتدی، چاپ پنجم). تهران: انتشارات امیرکبیر.
46. منتظری، حسین‌علی. (1375). رساله توضیح المسائل (چاپ بیست و یکم، جلد 1). تهران: انتشارات سرایی.
47. مهرپور، حسین. (1372). حقوق جزای عمومی اسلام و ایران (جلد دوم). تهران: سمت.
48. مهرپور، حسین، (1387). دیدگاه‌هاى جدید در مسائل حقوق (چاپ سوم). تهران: اطلاعات.
49. موسوی خمینی، سیدروح‌الله. (1415 ق). منهاج الوصول الی علم الاصول (چاپ یکم، جلد 1). قم: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى(رحمه الله).
50. موسوی خمینی، سیدروح‌الله. (1421 ق). کتاب البیع (چاپ یکم، جلد 1). قم: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى(رحمه الله).
51. نائینی، محمدحسین. (1379). تنبیه‌الامه و تنزیه‌المله. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
52. نجفی، محمد. (1398). نظام کیفری و اصول بازدارندگی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
53. نجفی، محمدحسن. (1362 ق). جواهرالکلام (چاپ هفتم، جلد 31). بیروت: دارالحیاءالتراث العربی.