مطالعات فقه و حقوق فرهنگی

مطالعات فقه و حقوق فرهنگی

مبانی، گستره و کارکردهای فقهی و اجتماعی قاعده‌ی نفی ظلم در فقه اسلامی

مقالات آماده انتشار

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمد صادقی 1
سید نیما نوروزی 2
1 استادیار، گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشکدۀ علوم انسانی، دانشگاه حضرت معصومه (س)، قم، ایران.
2 گروه فقه و حقوق خصوصی ، دانشکده علوم و معارف، جامعه المصطفی العالمیه، قم الشریف، ایران. سطوح عالیه، حوزه علمیه قم، قم الشریف، ایران.
10.22034/cjls.2026.2085075.1086
چکیده
پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی‑تحلیلی به بررسی مبانی، گستره و کارکردهای قاعدهٔ نفی ظلم در فقه اسلامی می‌پردازد. این قاعده مستند به آیات قرآن و عدل الهی، هر حکمی را که اجرای اطلاق آن نزد عرف عقلایی ظالمانه باشد، از شارع نفی می‌کند. مسئلهٔ اصلی، تبیین معیار تشخیص ظلم در فرایند استنباط و سازوکار جلوگیری از صدور یا تداوم احکام ظالمانه است. بر پایهٔ تحلیل کلامی، اصولی و عقلی، عرف عقلایی در مقام تطبیق و اصل عدل الهی در مقام نظری، معیارهای بنیادین تشخیص ظلم‌اند. قاعده می‌تواند در بازسازی فقه اجتماعی و حکومتی نقش داشته باشد. آیات و روایات، نفی تشریع ظالمانه را به روشنی دلالت دارند؛ ازاین‌رو اطلاق ادله در موارد مستلزم ظلم، تحت حاکمیت این قاعده، حجیت ندارد. پس میتوان نتیجه گرفت که قاعدهٔ نفی ظلم در خوانشی که از ادله بر می آید تنها به تحدید اطلاق حکم می‌پردازد، نه ابطال اصل حکم. این قاعده در قصاص، دیات، ارث، احکام مالی و تقنین نقش تنظیم‌کننده داشته و برای مسائل معاصر عدالت‌محور کارآمد است.
کلیدواژه‌ها
عدل الهی
قاعده‌ی نفی ظلم
ظلم عرفی
نفی تقنین ظالمانه
فقه اجتماعی

عنوان مقاله English

The foundations, scope, and jurisprudential and social functions of the rule of negation of oppression in Islamic jurisprudence

نویسندگان English

mohammad sadeghi 1
Sayyed Nima Norouzi 2
1 Assistant Professor, Department of Islamic Jurisprudence and Law, Faculty of Humanities, Hazrat Masoumeh University, Qom, Iran. (Corresponding Author).
2 Department of Jurisprudence and Private Law, Faculty of Sciences and Education, Al-Mustafa Al-Alamiyah University and Higher Levels, Qom Seminary, Qom, Iran.
چکیده English

This study examines the foundations, scope, and functions of the negation of injustice principle in Islamic jurisprudence using a descriptive-analytical method. Rooted in Qur'anic verses and the doctrine of divine justice, it holds that no ruling whose unrestricted application is deemed unjust by rational custom can be attributed to the Legislator. The question concerns the criterion for identifying injustice in legal derivation and the mechanism preventing the issuance or continuation of unjust rulings. Based on theological and rational analysis, the study proposes rational custom as practical criterion, while divine justice provides theoretical foundation. This principle may function as a normative framework for developing contemporary social and governmental jurisprudence. Examination of verses and traditions negating injustice indicates that unjust legislation cannot be attributed to God. Therefore, whenever general legal evidence leads to injustice, its scope becomes restricted under this principle. The findings further show that this principle differs from the broader principle of justice, as it limits the generality of rulings without invalidating their original legitimacy. This principle plays a regulatory role in retaliation, blood money, inheritance, financial rulings, and legislation, offers a meaningful framework for addressing contemporary justice‑related legal issues.

کلیدواژه‌ها English

Divine justice
principle of negation of injustice
customary injustice
negation of unjust legislation
social jurisprudence
1. ابن‌سینا، حسین بن عبدالله. (۱۴۰۴ق). الشفاء: الإلهیات. قم: منشورات بیدار.
2. آخوند خراسانی، محمدکاظم. (۱۴۰۹ق). کفایة الأصول. قم: مؤسسة آل‌البیت.
3. اصفهانی، محمدحسین. (۱۴۲۹ق). نهایة الدرایة. بیروت: مؤسسه آل‌البیت.
4. بروجردی، سیدحسین. (۱۴۱۵ق). نهایة الأصول (تقریر حسینعلی منتظری). تهران: نشر تفکر.
5. جزایری، سید حمید و طوسی،حمیدرضا . (1400). اصل عدالت در معاهدات بین‌المللی از منظر مذاهب اسلامی. مطالعات تطبیقی مذاهب فقهی, 1(2), 89-109. doi: 10.22034/fiqh.2022.88944
6. جزایری، سیدحمید، و همتیان، مهدی. (۱۳۹۶). «تحلیل رابطه آیات نفی ظلم با مسئولیت مدنی». قرآن، فقه و حقوق اسلامی، ۳(۶)، ۴۳–۷۰.
7. حرّ عاملی، محمد بن حسن. (۱۴۰۹ق). وسائل الشیعة. قم: مؤسسه آل‌البیت.
8. حلّی، علامه حسن بن یوسف. (۱۴۱۴ق). کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد. قم: منشورات اسلامی.
9. خمینی، روح‌الله. (۱۴۱۵ق). تحریر الوسیله (ج ۲). قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(ره).
10. خمینی، سیدروح‌الله. (۱۴۱۵ق). مناهج الوصول إلى علم الأصول. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
11. خویی، سیدابوالقاسم. (۱۴۲۲ق). محاضرات فی الأصول (تقریر محمداسحاق فیاض). قم: مؤسسة إحیاء آثار الإمام الخوئی.
12. رازی، فخرالدین. (۱۴۱۱ق). التفسیر الکبیر (ج ۳). بیروت: دار احیاء التراث العربی.
13. راغب اصفهانی، حسین بن محمد. (۱۴۱۲ق). مفردات ألفاظ القرآن. تهران: مکتبة المرتضویه.
14. روحانی، سیدمحمد. (۱۴۱۳ق). منتقى الأصول (تقریر سیدعبدالصاحب حکیم). قم: دفتر آیت‌الله سیدمحمد حسینی روحانی.
15. زرکشی، محمد بن عبدالله. (۱۳۷۶ق). البرهان فی تفسیر القرآن. مصر: دار إحیاء الکتب العربیة.
16. سلطانی رنانی، محمد . (۱۳۹۹). جریان قاعدۀ نفی ظلم در فقه عدلی‌مسلک. مطالعات حقوق تطبیقی معاصر, 11(21), 125-149. doi: 10.22034/law.2020.12633
17. سید مرتضی، علم‌الهدی. (۱۴۰۵ق). الذخیره فی علم الکلام. قم: منشورات دارالقرآن.
18. سیوطی، جلال‌الدین. (۱۴۱۶ق). الإتقان فی علوم القرآن. لبنان: دارالفکر.
19. صدر، محمدباقر. (۱۴۰۳ق). اقتصادنا. بیروت: دارالتعارف للمطبوعات.
20. صدوق، محمد بن علی بن حسین. (۱۳۶۱). معانی الأخبار. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه.
21. صدوق، محمد بن علی بن حسین. (۱۳۶۳). من لا یحضره الفقیه. قم: جماعة المدرسین.
22. صدوق، محمد بن علی بن حسین. (۱۳۸۵). علل الشرائع. قم: کتابفروشی داوری.
23. صدوق، محمد بن علی بن حسین. (۱۴۰۴ق). عیون أخبار الرضا. بیروت: مؤسسة الأعلمی.
24. صرامی، سیف‌الله. (۱۳۹۷). نقد استدلال به قرآن کریم برای اثبات قواعد فقهی عدالت و نفی ظلم. قرآن، فقه و حقوق اسلامی، ۹، پاییز و زمستان ۱۳۹۷.
25. صرامی، سیف‌الله. (۱۳۹۹). «قاعده فقهی نفی ظلم در قرآن کریم». قرآن، فقه و حقوق اسلامی، ۶(۱۲)، ۲۷–۵۶.
26. طباطبایی، سیدمحمدحسین. (۱۴۱۷ق). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
27. طبرسی، احمد بن علی. (۱۳۸۶ق). الإحتجاج. نجف: مطبعة النعمان.
28. طوسی، محمد بن حسن. (۱۳۶۵). تهذیب الأحکام. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
29. عراقی، آقاضیاءالدین. (۱۴۱۷ق). نهایة الأفکار (تقریر محمدتقی بروجردی نجفی). قم: جماعة المدرسین.
30. عیّاشی، محمد بن مسعود. (۱۳۸۱). تفسیر عیاشی. تهران: المکتبة العلمیة الإسلامیة.
31. فاضل مقداد، مقداد بن عبدالله سیوری. (۱۴۰۵ق). کنزالعرفان فی فقه القرآن. قم: منشورات الرضی.
32. کلینی، محمد بن یعقوب. (۱۳۶۳). الکافی. تهران: دارالکتب الإسلامیه.
33. مجلسی، محمدباقر. (۱۴۰۳ق). بحار الأنوار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
34. مطهری، مرتضی. (۱۳۷۰). عدل الهی. تهران: انتشارات صدرا.
35. معزی ملایری، اسماعیل. (۱۳۶۹). جامع أحادیث الشیعه. قم: مؤلف.
36. مکارم شیرازی، ناصر. (۱۴۰۹ق). أنوار الفقاهة (ج ۲). قم: دارالکتب الإسلامیة.
37. مؤمنی، عابدین، و حسینی، سید محمد مهدی. (۱۳۹۴). «اصل عدالت در فقه مذاهب اسلامی». مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی، ۳۹، ۷–۱۹.
38. نایینی، محمدحسین. (۱۳۵۲). أجود التقریرات (تقریر سیدابوالقاسم خوئی). قم: مطبعة عرفان.
39. نائینی، محمدحسین. (۱۳۵۲). فوائد الاصول (ج ۱). قم: مکتبة الإسلامیة.
 
مطالعات فقه و حقوق فرهنگی

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 02 شهریور 1405