مطالعات فقه و حقوق فرهنگی

مطالعات فقه و حقوق فرهنگی

امکان‌سنجی کاربست عناصر تبلیغ دینی در هنجارسازی گزاره‌های ارزشی اسلامی: الگوی تلفیقی مبتنی بر فقه تربیتی و تحلیل گفتمان فوکو با نگاهی انتقادی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 گروه فقه و حقوق خصوصی ، دانشکده علوم و معارف، جامعه المصطفی العالمیه، قم الشریف، ایران. سطوح عالیه، حوزه علمیه قم، قم الشریف، ایران.
2 استادیار گروه مدیریت مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، قم، ایران
3 استاد حوزه علمیه قم و مدیریت مدرسه تخصصی رضوی استان زنجان، زنجان، ایران
چکیده
تحقق اجتماعی گزاره‌های ارزشی اسلام، صرفاً در سطح تقنین و الزام رسمی شکل نمی‌گیرد، بلکه مستلزم فرایندی فرهنگی و گفتمانی است که در آن معنا، زبان، نهاد و کنش اجتماعی در پیوندی پویا قرار می‌گیرند. این پژوهش با تکیه بر چارچوب نظری تلفیقی – که ضمن بهره‌گیری گزینشی از مفاهیم تحلیل گفتمان فوکو (تکرار، نماد، نقش نهادها)، با نقد صریح نسبی‌انگاری حقیقت و برساخت‌گرایی هویت در اندیشه وی، بر مبانی فطرت، ملاکات واقعی احکام، عرف متشرعه و فقه تربیتی استوار شده است – به امکان‌سنجی کاربست عناصر تبلیغ دینی در هنجارسازی گزاره‌های فقهی حقوقی می‌پردازد. مسئله اصلی آن است که چگونه ابزارهای تبلیغ دینی می‌توانند فاصله میان «حکم فقهی» و «هنجار اجتماعی پذیرفته‌شده» را کاهش دهند. یافته‌ها نشان می‌دهد که اقناع عقلانی مبتنی بر تبیین ملاکات احکام، اقناع اخلاقی و الگوسازی با تأکید بر گروه‌های مرجع، اقناع عاطفی متعادل، تکرار و نمادسازی، و نیز بهره‌گیری از رسانه، هنر و کنش اجتماعی، سازوکارهای اصلی تبدیل معنا به فرهنگ هستند. این عناصر در صورتی که با مشروعیت دینی، زبان قابل‌فهم، پشتیبانی نهادی هماهنگ و صداقت ارتباطی همراه شوند، زمینه درونی‌شدن هنجار، کاهش مقاومت اجتماعی و افزایش التزام داوطلبانه را فراهم می‌کنند. مدل پیشنهادی پژوهش، گذار از حکم فقهی به هنجار اجتماعی را در چهار سطح معنا، گفتمان، نهاد و کنش ترسیم می‌کند و با مطالعه موردی قانون حجاب، کاربست عملی آن را نشان می‌دهد. نتیجه آنکه اجراپذیری پایدار هنجارهای فقهی حقوقی، بیش از آنکه مسئله‌ای صرفاً حقوقی باشد، وابسته به فرایند گفتمان‌سازی دینی و پیوند میان فقه، تبلیغ و فرهنگ است.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Feasibility of Employing Religious Propagation Elements in the Norm Construction of Islamic Value Propositions: An Integrative Model Based on Jurisprudential Pedagogy and Foucauldian Discourse Analysis with a Critical Perspective

نویسندگان English

Sayyed Nima Norouzi 1
Mohammad Taghi Norozi Farani 2
Reza Jafari 3
1 Department of Jurisprudence and Private Law, Faculty of Sciences and Education, Al-Mustafa Al-Alamiyah University, Qom Al-Sharif, Iran. Higher Levels, Qom Seminary, Qom Al-Sharif, Iran.
2 Assistant Professor, Management Department, Imam Khomeini Educational and Research Institute, Qom, Iran
3 Professor of Qom Seminary and Director of Razavi Specialized School, Zanjan Province, Zanjan, Iran
چکیده English

The social realization of Islamic value propositions requires not only legislation but a cultural-discursive process where meaning, language, institutions, and social action interact. Drawing on an integrative framework that selectively employs Foucauldian discourse concepts (repetition, symbolization, institutional roles) while critiquing his relativism and constructivism, this study grounds itself in fiṭrah (innate disposition), real criteria of rulings (malākāt), established religious custom (ʿurf), and jurisprudential pedagogy (fiqh al-tarbiyyī). It examines how religious propagation can bridge the gap between a jurisprudential ruling and a socially accepted norm. Findings show that rational persuasion based on explaining malākāt, ethical persuasion with role-modeling from reference groups, balanced emotional appeal, repetition, symbolization, and the use of media, art, and social action are key mechanisms for transforming meaning into culture. When accompanied by religious legitimacy, comprehensible language, coordinated institutional support, and communicative integrity, these elements foster norm internalization, reduce social resistance, and increase voluntary compliance. The proposed model maps the transition from ruling to social norm across four levels – meaning, discourse, institution, and action – and illustrates its application through a case study of ḥijāb law. The study concludes that the sustainable enforceability of jurisprudential norms is not merely legal but depends on religious discourse formation integrating jurisprudence, propagation, and culture.

کلیدواژه‌ها English

Religious norm-construction
Jurisprudential proposition
Jurisprudential pedagogy
Criteria of rulings
Discourse analysis

مقالات آماده انتشار، پذیرفته شده
انتشار آنلاین از 17 خرداد 1405