مطالعات فقه و حقوق فرهنگی

مطالعات فقه و حقوق فرهنگی

مشروعیت فقهی، الزامات قانونی و آثار فرهنگی تولید مواد غذایی با دخالت هوش مصنوعی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران. (نویسنده مسئول) رایانامه: moslemrazmgah@yahoo.com
2 دانشیار، فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران. رایانامه:m.zarei@umz.ac.ir
3 ستاد، فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران. رایانامه: ezadifard@umz.ac.ir
چکیده
مروزه گسترش هوش مصنوعی به‌عنوان یکی از پدیده‌های نوظهور، عرصه‌های مختلف زندگی بشر را متأثر ساخته است. یکی از حوزه‌های مهم تأثیرگذاری این فناوری، صنعت غذا و امنیت غذایی است. ورود فناوری‌های مبتنی بر هوش مصنوعی به زنجیره تأمین و فرایند تولید مواد غذایی، پرسش‌های نوینی را در حوزه مشروعیت فقهی، الزامات قانونی و پیامدهای فرهنگی برانگیخته است. پرسش اصلی این پژوهش آن است که مداخلات هوش مصنوعی در فرآیند تولید، فرآوری، بسته‌بندی و توزیع غذا چه پیامدهایی به‌دنبال دارد و فقه اسلامی در قبال این تحولات چه احکامی را برای مکلّفین معیّن نموده است؟ در ادامه، آثار فرهنگی ـ اجتماعی این فناوری‌ها بر اعتماد عمومی، الگوهای مصرف، معنا و هویت غذایی و نسبت آن با سنت‌های دینی و عرفی ارزیابی می‌شود. بر همین اساس، مقاله‌ی حاضر به بررسی ابعاد فقهی استفاده از هوش مصنوعی در چرخه‌ی صنعت غذایی پرداخته است. نتایج تحقیق نشان می‌دهد که در فقه اسلامی، بهره‌گیری از فناوری‌های نوین در عرصه‌ی غذا درصورتی‌که با رعایت اصول بهداشتی، سلامت و موازین شرعی صورت پذیرد، نه‌تنها ممنوعیتی ندارد بلکه می‌تواند به ارتقای کیفیت، کمیت و دسترسی به مواد غذایی منجر شود. البته که مسائلی از قبیل ضمانت اجرا و مسئولیت مدنی ناشی از ظهور عیب در محصول تولیدی و یا توزیع شده توسط ابزار هوش مصنوعی نیز مطرح می‌شود که در این مقاله سعی بر آن است که پاسخ مناسب و راه‌حلی برای آن بیابیم. این پژوهش می‌کوشد ضمن پاسخ‌گویی به پرسش‌های نوپدید در حوزه فقه فناوری، راه‌کارهای مناسب و درخوری را پیش پای فعالان صنعت غذایی ازجمله، تولیدکنندگان، توزیع‌کنندگان و مصرف‌کنندگان قرار دهد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Jurisprudential Legitimacy, Legal Requirements, and Cultural Consequences of Food Production with the Intervention of Artificial Intelligence

نویسندگان English

Moslem Razmgah 1
Mohammad Mahdi Zarei 2
Ali Akbar Izadifard 3
1 PhD Student in Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, University of Mazandaran, Babolsar, Iran. (Corresponding Author) Email: moslemrazmgah@yahoo.com
2 Associate Professor of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, University of Mazandaran, Babolsar, Iran. Email: m.zarei@umz.ac.ir
3 Professor of Jurisprudence and Fundamentals of Islamic Law, University of Mazandaran, Babolsar, Iran. Email: ezadifard@umz.ac.ir
چکیده English

Today, the spread of artificial intelligence, as an emerging phenomenon, has affected various areas of human life. One of the important areas of influence of this technology is the food industry and food security. The introduction of AI-based technologies into the food supply chain and production process has raised new questions in the areas of jurisprudential legitimacy, legal requirements, and cultural implications. The main question of this research is what consequences AI interventions in the food production, processing, packaging, and distribution process have on food security and what rulings has Islamic jurisprudence determined for those responsible for these developments? Next, the socio-cultural effects of these technologies on public trust, consumption patterns, the meaning and identity of food, and its relationship to religious and customary traditions are evaluated. Accordingly, this article, examines the jurisprudential dimensions of the use of artificial intelligence in the food industry cycle. The results of the research show that in Islamic jurisprudence, the use of modern technologies in the field of food, if carried out in compliance with the principles of hygiene, health, and religious standards, is not only not prohibited, but can also lead to improving the quality, quantity, and access to food. Of course, issues such as performance guarantees and civil liability arising from the appearance of defects in products manufactured or distributed by artificial intelligence tools are also raised, and this article attempts to find an appropriate answer and solution for them. This research attempts to provide answers to emerging questions in the fields of jurisprudence and technology, while also providing appropriate and suitable solutions to food industry activists, including producers, distributors, and consumers.

کلیدواژه‌ها English

Food Security
Production Cycle
Artificial Intelligence (AI)
Cultural Rights
 
1.        بروجردی، حسین (۱۳۸۶). منابع فقه شیعه (جلد ۲۸). تهران: فرهنگ سبز.
2.         بنی‌عامریان، محمدامین (۱۴۰۴). بررسی شیوه‌های تأثیر هوش مصنوعی بر فرهنگ اسلامی. فصلنامه فقه و حقوق نوین، دوره ۱۴، شماره ۲۵، صص ۱-۱۶.
3.         بهجت، محمدتقی (۱۳۸۶). استفتاءات (بهجت) (چاپ اول، جلد ۴). قم: دفتر حضرت آیت‌الله‌العظمی بهجت.
4.         پژوهشگاه حوزه و دانشگاه (۱۴۰۳). مبانی اقتصاد اسلامی (چاپ چهاردهم). تهران: سمت.
5.         تبریزی، جواد (۱۳۸۵). توضیح المسائل (تبریزی) (چاپ دهم، جلد ۱). قم: سرور.
6.         چراغی‌پور، نعیم (۱۴۰۴). بررسی ظرفیت‌ها و موانع به کارگیری سیاست هوش مصنوعی در انجام معاملات از منظر فقهای امامیه. فصلنامه تحولات سیاسی اجتماعی معاصر ایران، دوره ۴، شماره ۱، صص ۱۲۵-۱۴۶.
7.         امام خمینی‌، سید روح‌الله (۱۳۹۲). رساله نجاة العباد و حاشیه بر رساله ارث ملا هاشم خراسانی (نجاة العباد). (جلد ۱). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (رحمه‌الله).
8.         ذهنی تهرانی، محمد جواد (۱۳۶۹). تشریح المطالب (جلد ۵) پنجم. قم: نشر حاذق.
9.         سازمان خوار و بار و کشاورزی ملل متحد (FAO) (۲۰۰۶). تعریف امنیت غذایی.
10.      سلیمانی، سبحان (۱۴۰۳). استفاده از هوش مصنوعی برای شخصی‌سازی تغذیه گیاهان و افزایش بهره‌وری. فصلنامه فناوری‌های نوین در مهندسی برق و کامپیوتر، دوره ۴، شماره ۲، صص ۴۳-۴۸.
11.       شریعت موسوی اصفهانی، مصطفی (۱۳۸۵). الشهاب فی مسالة الحجاب. قم: دار التفسیر.
12.      طباطبایی حکیم، محمد سعید (۱۳۹۱). توضیح المسائل (حکیم) (جلد ۱). قم: مهر ثامن‌الائمه (علیه‌السلام).
13.      علوی گرگانی، محمدعلی (۱۳۸۴). أجوبة المسائل (علوی) (جلد ۲) قم: دفتر حضرت آیت‌الله علوی گرگانی.
14.      عمید زنجانی، عباسعلی (۱۳۹۱). قواعد کلی عقود کتاب البیع و المتاجر (جلد ۱). تهران: خرسندی.
15.      فاضل موحدی لنکرانی، محمد (۱۴۲۵ق). جامع المسائل (لنکرانی) (چاپ اول). قم: امیر قلم.
16.      کلینی، محمد بن یعقوب (۱۳۸۷). الکافی (دارالحدیث) (جلد ۱۰). قم: مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث. سازمان چاپ و نشر.
17.      محقق داماد، مصطفی (۱۳۸۴). قواعد فقه (بخش مدنی - مالکیت و مسئولیت) (چاپ دوازدهم). تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
18.      مکارم شیرازی، ناصر (۱۳۸۵). دائرة المعارف فقه مقارن (جلد ۱ و ۲). قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب (علیه السلام).
19.      منتظری، حسینعلی. (۱۳۶۷). مبانی فقهی حکومت اسلامی (دراسات فی ولایة الفقیة و فقة الدولة الإسلامیة) )ج۳). قم: کیهان.
20.     موسوی اردبیلی، عبدالکریم (۱۳۸۸). توضیح المسائل(اردبیلی)  (چاپ بیستم، جلد ۱). قم: نجات.
21.      موسوی بجنوردی، محمد (۱۳۷۹). قواعد فقهیه (موسوی بجنوردی) (جلد ۱). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره). مؤسسه چاپ و نشر عروج.
22.     هاشمی شاهرودی، محمود (۱۳۸۲). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت علیهم‌السلام (جلد ۱، ۲ و ۶). قم: مؤسسه دائرة‌المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت (علیهم‌السلام).
23.     Brownsword, R., & Goodwin, M. (2012). Principles of Contract Law. Oxford: Oxford University Press.
24.     Russell, S. J., & Norvig, P. (2021). Artificial Intelligence: A Modern Approach (4th ed.). Pearson.
25.     Slack, N., Brandon-Jones, A., & Burgess, N. (2022). Operations Management (10th ed.). Pearson.