مطالعات فقه و حقوق فرهنگی

مطالعات فقه و حقوق فرهنگی

حقوق و تکالیف مجریان فرهنگی در فقه امامیه و حقوق ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، واحد شهر قدس، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. (نویسنده مسئول). رایانامه: samanealhooei59@gmail.com
2 استادیار، گروه حقوق، دانشگاه عدالت، تهران، ایران. رایانامه: dr.m.movahhedinia@edalat.ac.ir
چکیده
علی‌رغم تصریح قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران به جایگاه محوری فرهنگ، خلأ نظری در تبیین نظام‌مند «حقوق و تکالیف مجریان فرهنگی» در تقاطع فقه امامیه و حقوق عمومی وجود دارد. این ابهام به تشتت در عملکرد نهادهای متولی و عدم شفافیت در حدود اختیارات و مسئولیت‌های آنان انجامیده است. هدف اصلی این تحقیق، استخراج و تبیین حقوق و تکالیف مجریان فرهنگی، اعم از حاکمیتی و مردمی، با روشی تطبیقی بین مبانی فقه فرهنگی و اصول حقوق اساسی ایران است. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که در الگوی فقهی ـ حقوقی جمهوری اسلامی، مجریان فرهنگی از «موقعیت دووجهی» برخوردارند که هم‌زمان از «حقوقی» مانند حق تدبیر، حق نظارت و حق دسترسی به منابع اطلاعاتی بهره‌مند بوده و مکلف به «تکالیفی» همچون صیانت از هویت اسلامی ـ ایرانی، توزیع عادلانه امکانات و شفافیت هستند. این مطالعه به‌ویژه بر پیدایش «نظریه مسئولیت افزوده» برای مجریان دولتی در مقایسه با فعالان غیردولتی تأکید می‌ورزد. نتیجه نهایی حاکی از آن است که کارآمدی نظام فرهنگی، منوط به گذار از رویکردی صرفاً تکلیف‌محور به الگویی «مسئولیت‌محور» است که در آن بهره‌مندی از هر حق، مستلزم پاسخگویی در قبال تحقق شاخص‌های عینی عملکرد می‌باشد. این پژوهش در پایان، الگویی ترکیبی مبتنی بر «حقوق اعتباری قانونی» و «تکالیف ارزشی فقهی» را به‌عنوان چارچوبی برای ساماندهی مطلوب عرصه حکمرانی فرهنگی ارائه می‌دهد. 
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Rights and Duties of Cultural Actors in Imami Jurisprudence and Iranian Law

نویسندگان English

Samaneh Alhooei 1
Mahdi Movahhedinia 2
1 . M.A. in Private Law, Qods Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran. (Corresponding Author). Email: samanealhooei59@gmail.com
2 Assistant Professor, Department of Law, Edalat University, Tehran, Iran. Email: dr.m.movahhedinia@edalat.ac.ir
چکیده English

Despite the explicit emphasis of the Constitution of the Islamic Republic of Iran on the central role of culture, there exists a theoretical gap in the systematic elaboration of the “rights and duties of cultural actors” at the intersection of Imami jurisprudence and public law. This ambiguity has led to inconsistencies in the performance of cultural institutions and a lack of clarity regarding the scope of their authority and responsibilities. The main objective of this research is to extract and conceptualize the rights and duties of cultural actors, both governmental and non-governmental, through a comparative method between the foundations of cultural jurisprudence and the principles of constitutional law in Iran. The findings reveal that, within the jurisprudential-legal framework of the Islamic Republic, cultural actors hold a “dual position”: they simultaneously enjoy certain “rights” such as the right to policy-making, oversight, and access to information resources, while also being bound by “duties” including the preservation of Islamic-Iranian identity, equitable distribution of resources, and transparency. The study particularly emphasizes the emergence of the “theory of augmented responsibility” for governmental actors in comparison with their non-governmental counterparts. The conclusion suggests that the efficiency of the cultural governance system depends on a shift from a merely duty-oriented approach toward a “responsibility-oriented” model, in which the exercise of each right entails accountability for achieving measurable performance indicators. Ultimately, this research proposes a hybrid framework based on “legal normative rights” and “value-based jurisprudential duties” as a suitable model for organizing the domain of cultural governance.

کلیدواژه‌ها English

Cultural actors
cultural governance
cultural rights
jurisprudence of culture
duty-oriented law
 
ـ قرآن کریم
ـ نهج‌البلاغه
1. ابراهیمی‌پور، قاسم و فخری، مرضیه (1396). تغییرات فرهنگی از منظر علامه طباطبایی، مجله مطالعات فرهنگی اجتماعی حوزه، شماره 2، صص 1 ـ 22.
2. ابن شعبه حرانی، حسن بن علی (1404ه.ق). تحف‌العقول عن آل الرسول (علیهم السلام) (شرح و تعلیق علی‌اکبر غفاری). قم: نشر اسلامی.
3. احمدی، محمد (1395). بررسی فقهی حقوق فرهنگی در جمهوری اسلامی ایران. پایان‌نامه دکتری، دانشگاه تهران. 
4. ارزانی، حبیب رضا (1402). الگوی بایستگی رایزنان فرهنگی جمهوری اسلامی ایران با تأکید بر رایزنی فرهنگی ج. ا. ا. در انگلستان. فصلنامه مطالعات فرهنگ ـ ارتباطات، دوره 24، شماره 64، صص، 175 ـ 206.‎
https://doi.org/10.22083/jccs.2024.378207.3689 
5. اشتریان، کیومرث (1381). روش سیاست‌گذاری فرهنگی. تهران: کتاب آشنا.
6. اصفهانی، محمد حسین (1419 ق). حاشیه المکاسب (تحقیق عباس محمد آل سباع قطیفی، جلد 1). قم: أنوار الهدی . 
7. باقی نصرآبادی، علی (1398). راهبری حکومت اسلامی در مدیریت فرهنگ با تاکید بر آرای شهید مطهری، مجله پیام، شماره 133 ، صص 89 تا 106.
8. بهجت‌پور، عبدالکریم، انجم شعاع (1396). تبیین الگوی مهندسی فرهنگی در آیات و روایات. علوم و معارف قرآن و حدیث، دوره 13، شماره 4، صص 31 ـ 45.‎
9. بهرامی، محمد (1387). نسبت دین و فرهنگ از نگاه قرآن. نشریه پژوهش‌های قرآنی، شماره 54 و 55، صص 172 ـ 204.
10. بهمنی قاجار، محمدعلی (1387). مالی و سیر تحول حق آزادی و امنیت شخصی. مجله مطالعات سیاسی ـ اقتصادی، شماره 251 و 252 .
11. حسینی، سید ابراهیم (1397). شاخصه‌های کرامت انسانی در نظام اسلامی. فصلنامه تحقیقات بنیادین علوم‌انسانی، دوره 4، شماره 1، صص 61 ـ 92.
12. حقیقت، صادق (1391). روش‌شناسی علوم سیاسی. تهران: انتشارات دانشگاه مفید.
13. خادم، امیر رضا (1385). مدیریت راهبردی فرهنگ و چالش‌های برنامه‌ریزی فرهنگی در ایران، مجله مهندسی فرهنگی، شماره 6 و 7، صص 31 ـ 32.
14. داوری، محسن (1389). حقوق فرهنگی شهروندان رویکردی اسلامی. تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق (علیه السلام). 
15. ذکایی، محمد سعید و شفیعی، سادات سمیه (1389). کالبدشکافی سیاست‌گذاری فرهنگی جمهوری اسلامی ایران، فصلنامه مطالعات فرهنگی و ارتباطات، دوره 6، شماره 20، صص 77 ـ 120.
16. رضایی، محمد (1398). مبانی فقهی حقوق فرهنگی در قانون اساسی. فصلنامه مطالعات حقوق عمومی، دوره 49، شماره 2، صص 125 ـ 145.
17. رضوی، عباس (1374). رسالت عالمان در احیای ارزش‌ها. مجله حوزه، شماره 68 و 69.
18. زارعی، احمدرضا (1401). بررسی و شناخت فرهنگ مسئولیت‌پذیری. رهیافت‌های نوین در مطالعات اسلامی، دوره 12، شماره 4، صص 187 ـ 200.‎
19. سلیمی، حسین (1382). سیاست‌پذیری فرهنگ (به اهتمام مجید وحید). تهران: انتشارات باز.
20. سیف‌زاده، حسین (1382). سیاست‌گذاری فرهنگی و میزان مداخله دولت در آن تأملی نظری (به اهتمام مجید وحید). تهران: انتشارات باز. 
21. شیخ صدوق، محمد بن علی بن حسین بن بابویه قمی (1403). الخصال (تحقیق علی‌اکبر غفاری). قم: جامعه مدرسین.
22. صدر، سید محمدباقر (1429ه.ق). الحق و الحکم و الشخصیة المعنویة اقتصادیا. قم: مدین. 
23. طباطبایی، سید محمدحسین (1389). المیزان فی تفسیر القرآن (جلد 1 و 13). تهران: دار الکتب الإسلامیة.
24. علیزاده، حسین و دیگران (1384). دولت و فرهنگ دینی بر اساس دیدگاه مقام معظم رهبری. تهران: عرش پژوه.
25. غلامی، حسین (1400). تحلیل حقوقی جایگاه شورای‌عالی انقلاب‌فرهنگی. مجله حقوقی دادگستری، دوره 85، شماره 1، صص 67 ـ 89.
26. کلینی، محمد بن یعقوب (1409 ق). الفروع من الکافی (تصحیح و تعلیق علی اکبر غفاری، جلد 1). تهران: دار الکتب الاسلامیه. 
27. گودرزی، غلامرضا و شیخ‌زاده، محمد (1387). تحلیل وضعیت موجود ساماندهی نهادهای فرهنگی کشور با نگاهی به مفهوم و مبانی مهندسی فرهنگی، فصلنامه مطالعات فرهنگ ـ ارتباطات، شماره 37، صص 119 ـ 140.
28. مجلسی، محمدباقر (1403ه.ق). بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأظهار (علیهم السلام) (جلد 68). بیروت: مؤسسه الوفاء. 
29. محمدی، عبدالعلی (1387). نقدپذیری حکومت و انتقادورزی جامعه در نگرش دینی، علوم سیاسی، دوره 11، شماره 42، صص 143 ـ 172.
30. محمدی، علی (1399). بررسی تطبیقی حقوق مجریان فرهنگی در فقه و حقوق ایران. پژوهش‌های فقه و حقوق اسلامی، دوره 16، شماره 3، صص 34 ـ 56.
31. مشکی، اصغر و پور عزت، علی‌اصغر (1381). مدیریت فرهنگ جامعه. پژوهش و نگارش کتب دانشگاهی، شماره 18، صص 68 ـ 96.
32. مقتدائی، مرتضی و ازغندی، علیرضا (1395). آسیب‌شناسی سیاست‌گذاری فرهنگی جمهوری اسلامی ایران. فصلنامه تخصصی علوم سیاسی، دوره 12، شماره 34، ص 7 ـ 26.
33. مکارم شیرازی، ناصر (1386). انوار الفقاهة. قم: مدرسه امام علی بن ابی‌طالب.
34. ــــــــــ (1389). پیام قرآن. تهران: دار الکتب الاسلامیه. 
35. موسوی خمینی، سید روح‌اللّه (1388). آداب الصلاه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(رحمه الله). 
36. موسوی خمینی، سید روح‌اللّه (1389). سر الصلوه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(رحمه الله).
37. ــــــــــ (1382). شرح حدیث جنود عقل و جهل. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (رحمه الله). 
38. ــــــــــ (1389). صحیفه امام. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (رحمه الله). 
39. ــــــــــ (1400). دانشنامه امام خمینی. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (رحمه الله).
40. نائینی، محمدحسین (1418 ق). منیه الطالب (تقریر موسی نجفی خوانساری، جلد 1). قم: اسلامی.
41. نجفی، محمدحسن (1404ه.ق). جواهر الکلام. بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
42. هاشمی شاهرودی، محمود (1385). فرهنگ فقه مطابق مذهب اهل‌بیت (علیهم السلام). قم: مؤسسه دائرةالمعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل‌بیت (علیهم السلام).
43. همایون، محمد‌هادی و جعفری هفتخوانی، نادر (1387). درآمدی بر مفهوم و روش سیاست‌گذاری فرهنگی درس‌هایی برای سیاست‌گذاران. اندیشه مدیریت راهبردی، سال 2، شماره 2، صص5 ـ 35. 
44. والدرون، جرمی (1381). فلسفه حق، حق و مصلحت (ترجمه محمد راسخ). تهران: طرح نو.
45. وحید، مجید (1386). بحثی در سیاست‌گذاری فرهنگی. فصلنامه سیاست، دوره 37، شماره 3، صص 306 ـ 287. 
46. یعقوبیان، محمدحسن (1394). نسبت دین و فرهنگ از منظر استاد مرتضی مطهری. معرفت فرهنگی اجتماعی، دوره 6، شماره 4.