مطالعات فقه و حقوق فرهنگی

مطالعات فقه و حقوق فرهنگی

مسئولیت مدنی دولت در قبال خسارات فرهنگی؛ از معافیت اعمال حاکمیتی تا الزام به جبران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
زهرا احمدی نژاد 1
رضا رحیمی دهسوری 2
1 کارشناسی ارشد، حقوق خصوصی، واحد شاهرود، دانشگاه آزاد اسلامی، شاهرود، ایران. (نویسنده مسئول) رایانامه: shp.co1990@gmail.com
2 استادیار، گروه فقه و مبانی حقوق، دانشگاه عدالت، تهران، ایران. رایانامه: dr.rahimi@edalat.ac.ir
10.22034/cjls.2026.2084549.1083
چکیده
حقوق فرهنگی شهروندان به‌عنوان بخشی از حقوق بنیادین، در نظام حقوقی ایران مورد تأکید قانون اساسی قرار گرفته و دولت مکلف به تأمین و صیانت از آن است. بااین‌حال، در عمل به‌دلیل فقدان ضمانت‌اجراهای مؤثر و تفسیر موسع از معافیت اعمال حاکمیتی، در موارد متعددی خسارات فرهنگی و معنوی بدون جبران باقی مانده‌اند. ماده 12 قانون مسئولیت مدنی مصوب 1339، بدون تفکیک میان انواع اعمال حاکمیتی و میزان تأثیرگذاری آن‌ها بر حقوق فرهنگی، دولت را با تحقق شرایطی از مسئولیت مدنی معاف نموده و زمینه تضییع حقوق فرهنگی شهروندان را فراهم ساخته است. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی، به تبیین مبانی فقهی و حقوقی مسئولیت مدنی دولت در قبال خسارات فرهنگی پرداخته است. طبق یافته‌های پژوهش، براساس قواعد فقهی لاضرر، اتلاف و تسبیب، معافیت مطلق دولت از جبران خسارات فرهنگی فاقد وجاهت فقهی است و در صورت تقصیر، تسامح یا سوءاستفاده از عنوان اعمال حاکمیتی، دولت در کنار مباشر یا مسبب، ضامن جبران خسارت خواهد بود. افزون بر این، گستردگی و ماهیت غالباً معنوی خسارات فرهنگی و ناتوانی اشخاص حقیقی یا بخش خصوصی در جبران آن‌ها، ضرورت پذیرش مسئولیت مدنی دولت را تقویت می‌کند. نتیجه آنکه گذار از معافیت اعمال حاکمیتی به الزام دولت به جبران خسارات فرهنگی و معنوی، با مبانی فقه امامیه و اهداف حقوق فرهنگی سازگار و امری ضروری است.
کلیدواژه‌ها
مسئولیت مدنی دولت
خسارات فرهنگی
اعمال حاکمیتی
خسارت معنوی
قواعد فقهی ضمان

عنوان مقاله English

Civil Liability of the Government for Cultural Damages: From Immunity for Sovereign Acts to the Obligation to Compensate

نویسندگان English

Zahra Ahmadinejad 1
Reza RahimiDehsoori 2
1 Master's Degree in Private Law, Shahrud Branch, Islamic Azad University, Shahrud, Iran. (Corresponding Author) Email: shp.co1990@gmail.com
2 Assistant Professor, Department of Jurisprudence and Fundamentals of Law, Edalat University, Tehran, Iran. Email: dr.rahimi@edalat.ac.ir
چکیده English

Cultural rights of citizens, as part of fundamental rights, are emphasized in the legal system of Iran under the Constitution, and the government is obliged to ensure and protect them. However, in practice, due to the lack of effective enforcement guarantees and a broad interpretation of immunity for sovereign acts, cultural and moral damages have often remained uncompensated in numerous cases. Article 12 of the Civil Liability Act of 1960, without distinguishing between types of sovereign acts and their degree of impact on cultural rights, exempts the government from civil liability under certain conditions, thereby paving the way for the violation of citizens' cultural rights. The present study, employing a descriptive-analytical method, examines the jurisprudential and legal foundations of the government's civil liability for cultural damages. According to the research findings, based on the jurisprudential rules of La Darar (no harm), Itlaf (direct causation), and Tasbib (indirect causation), the absolute exemption of the government from compensating cultural damages lacks jurisprudential validity. In the event of fault, negligence, or abuse of the title of sovereign acts, the government, alongside the direct or indirect tortfeasor, shall be liable for compensation. Furthermore, the extensive and often intangible nature of cultural damages, as well as the inability of natural persons or the private sector to compensate them, reinforces the necessity of accepting the government's civil liability. Consequently, the transition from immunity for sovereign acts to obligating the government to compensate for cultural and moral damages is compatible with the principles of Imamiyya jurisprudence and the objectives of cultural rights, and it is an essential measure.

کلیدواژه‌ها English

Government Civil Liability
Cultural Damages
Sovereign Acts
Moral Damage
Jurisprudential Rules of Liability
- قرآن کریم
1.       آقایی طوق، مسلم (۱۳۹۸). تحلیلی تاریخی بر دوگانگی فرایند رسیدگی به دعاوی مسئولیت به طرفیت دولت در حقوق ایران. فصلنامه پژوهش حقوق عمومی، دوره ۲۱، شماره ۶۲، صص ۲۴۴-۲۶۵. لینک مقاله
https://qjpl.atu.ac.ir/article_9978.html
2.      احمدی، حسین و ذکاییان، پرویز (۱۳۹۲). مطالعه تطبیقی خسارات عدم نفع در فقه امامیه و قوانین ایران و کنوانسیون ۱۹۸۰ وین. پژوهشگاه فقه و حقوق اسلامی. دوره ۹، شماره ۳۲، صص ۴۵-۶۸. لینک مقاله
 https://www.jlj.ir/article_253560.html
3.      اصغری آقمشهدی، فخرالدین (۱۳۸۲). جبران خسارت معنوی در حقوق ایران. پژوهشنامه علوم انسانی و اجتماعی، دوره ۳، شماره ۹، صص ۳۲-۴۸. لینک مقاله
https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1309712
4.      امامی، سید حسن (1388). حقوق مدنی. تهران: کتابفروشی اسلامیه.
5.      بابائی، ایرج (۱۳۹۴). حقوق مسئولیت مدنی و الزامات خارج از قرارداد (چاپ اول). تهران: نشر میزان.
6.      باریکلو، علیرضا (۱۳۸۵). مسئولیت مدنی. تهران: نشر میزان.
7.      بهرامی احمدی، حمید (۱۳۷۷). سوء استفاده از حق (مطالعه تطبیقی در حقوق اسلام و دیگر نظام‌های حقوقی) (چاپ سوم). تهران: انتشارات اطلاعات.
8.      پروین، فرهاد (۱۳۸۰). خسارات معنوی در حقوق ایران. تهران: نشر ققنوس.
9.      جلالی، محمد، حسنوند، محمد، میری، ایوب (1396) تفکیک صلاحیت دیوان عدالت اداری و دادگاه عمومی در دعاوی مسئولیت مدنی علیه دولت، مجله حقوقی دادگستری، سال هشتاد و یکم، شماره نود و نهم، صص 86-112.
10.   جعفری، حسین، رجائی‌پور، مصطفی و دلاور، غلامحسن (۱۳۹۶). درنگی در قلمروی قاعده فقهی «التعزیر فی کل عمل المحرم». جستارهای فقهی و اصولی، دوره ۳، شماره ۹، صص ۱۴۱-۱۶۸. لینک مقاله
http://jostar-fiqh.maalem.ir/article_66014_7e21a89257f43908cf6b570ef17624db.pdf
11.    حاتمی، علی اصغر (۱۳۷۷). خسارات معنوی و شیوه‌های جبران آن در حقوق ایران. مجله علوم اجتماعی و انسانی دانشگاه شیراز، ۲۵ و ۲۶، ۱-۲۰.
12.   خدابخش، عبدالله (1388). بیمه و حقوق مسئولیت مدنی، ج 1، تهران، نشر معاونت حقوقی و توسعه قضایی قوه قضاییه.
13.   خوئینی، غفور، باقری، سکینه ( ۱۳۹۴). مسئولیت مدنی دولت نسبت به خسارات وارد بر سلامت روان شهروندان، همایش بین‌المللی روانشناسی و فرهنگ زندگی، قابل دسترسی در سایت:
https://www.civilica.com/Paper-ICPCL01-ICPCL01_142.html
14.    شعاریان، ابراهیم و مولائی، یوسف (۱۳۹۲). شرایط و موانع اعمال قاعده تقلیل خسارت، پژوهش حقوق خصوصی، شماره 2، دوره 1، صص ۳۵-۶۴. لینک مقاله
https://jplr.atu.ac.ir/article_2237.html
15.   شهیدی، مهدی (۱۳۷۷). آثار قراردادها و تعهدات. تهران: نشر حقوقدان.
16.   صفایی، سید حسین و رحیمی، حبیب‌الله (۱۳۹۲). مسئولیت مدنی (الزام‌های خارج از قرارداد). تهران: سمت.
17.   عباسی، بیژن ( ۱۳۹۳). بررسی تطبیقی مسئولیت مدنی اداره، فصلنامه حقوق اداری، سال دوم، شماره ۵، صص ۳۳-۶۴. لینک مقاله
https://qjal.smtc.ac.ir/browse.php?a_id=47&sid=1&slc_lang=fa&ftxt=0
18.   عمید زنجانی، عباسعلی (۱۳۸۲). موجبات ضمان. تهران: نشر میزان.
19.   عنصری‌فرد، عباس (۱۳۸۳). جریحه‌دار کردن عفت عمومی (چاپ اول). تهران: نشر آریان.
20.  فهیمی، عزیز اله (۱۳۹۶). ضرر در خسارت های زیست محیطی بحث تطبیقی در فقه و حقوق ایران و فرانسه و اسناد بین المللی، دوفصلنامه حقوق تطبیقی، بهار و تابستان، شماره ۱۰۷، صص ۱۲۶-۱۲۷.
21.    قدرتی، فاطمه، مظهرقراملکی، علی و نظری توکلی، سعید (۱۳۹۶). معناشناسی حق معنوی در گفتمان حقوقی اسلام و ایران. مجله فقه و حقوق اسلامی، دوره ۵، شماره ۹، صص ۱۶۱-۱۹۰. لینک مقاله
https://law.tabrizu.ac.ir/article_3554.html
22.  کاتوزیان، ناصر (۱۳۹۱). الزامات خارج از قرارداد (مسئولیت مدنی) (جلد ۱). تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
23.  کریمی‌نیا، محمد مهدی (۱۳۷۹). مسئولیت دولت‌ها در قبال خسارت‌های معنوی، مجله معرفت، (۳۸)، ۹۹-۱۰۳.
24.  مجموعه قوانین و مقررات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (1388). تهران، نشر معاونت حقوقی و امور مجلس وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
25.  محبی، مرتضی (۱۳۹۵). مسئولیت مدنی هیأت نظارت بر مطبوعات. دوفصلنامه حقوق خصوصی عدالت، دوره ۳، شماره ۶، صص۱۴۰-۱۶۰. لینک مقاله https://iranjournals.nlai.ir/handle/
26.  محقق داماد، سید مصطفی (1398). قواعد فقه (چاپ دوازدهم). تهران: مرکز نشر علوم اسلامی.
27.  میرزامحمدی، محمد حسن، فرمهینی فراهانی، محسن و اسفندیاری، سهیلا (۱۳۹۰). بررسی نقش آموزش‌های دینی در سلامت فردی و اجتماعی. فصلنامه فرهنگ در دانشگاه اسلامی، دوره ۱۵، شماره ۲، صص ۲۰-۴۵. لینک مقاله https://ksiu.nahad.ir/article_128.html
28.  نجفی توانا؛ علی، شهید و شاطری‌پور اصفهانی (۱۳۹۱). پیشگیری اجتماعی از جرم در پرتو تحولات ناشی از جهانی شدن فرهنگ، آموزه‌های حقوق کیفری (دانشگاه علوم اسلامی رضوی)، دوره 9، شماره4، صص ۵۵-۸۴. لینک مقاله https://journals.razavi.ac.ir/article_777.html
29.  نجفی‌خوانساری، سید موسی (۱۴۱۸ق). منیه الطالب فی شرح المکاسب (جلد ۱). تهران: نشر اسلامی.
30.  نراقی، احمد بن محمد مهدی (۱۳۷۵). عوائد الایام فی بیان قواعد الاحکام. قم: مرکز النشر التابع لمکتب الاعلام الاسلامی.
31.   نقیبی، سید ابوالقاسم (۱۳۸۶). خسارت معنوی در حقوق اسلام، ایران و نظام‌های حقوقی معاصر. تهران: انتشارات امیرکبیر.
32.  نیک‌فرجام، زهره (۱۳۹۲). جبران خسارت معنوی در فقه و حقوق. تهران: انتشارات سمت.
33.    Viney, G. (1988). La responsabilité: effets. Dans Traité de droit civil (sous la direction de Jacques Ghestin), Les obligations. Paris: Librairie générale de droit et de jurisprudence (L.G.D.J.). https://www.persee.fr/doc/ridc_0035-3337_1988_num_40_2_1272
34.     United Nations. (1989). Convention on the Rights of the Child. Adopted by the General Assembly resolution 44/25 of 20 November 1989. United Nations, Treaty Series, vol. 1577, p. 3. Entered into force on 2 September 1990.
مطالعات فقه و حقوق فرهنگی
دوره 3، شماره 1
خرداد 1405
صفحه 232-257