مطالعات فقه و حقوق فرهنگی

مطالعات فقه و حقوق فرهنگی

واکاوی فقهی مرزهای تقیۀ مشروع در برابر پدیدۀ خودباختگی فرهنگی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه فقه و حقوق اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه یزد، یزد، ایران. (نویسنده مسئول) رایانامه: h.azizollahi@yazd.ac.ir
چکیده
تقیه به‌عنوان یکی از آموزه‌های مهم فقه امامیه، در منابع قرآنی، روایی و فقهی جایگاه ویژه‌ای دارد و در شرایط خاصی چون خوف ضرر جانی، مالی یا دینی، به‌عنوان راهبردی عقلانی و شرعی برای حفظ دین و مؤمنان تجویز یا حتی واجب دانسته شده است. بااین‌حال، در گفتمان معاصر، گاه تقیه با مفاهیمی چون تسلیم‌پذیری، انفعال و خودباختگی فرهنگی خلط شده است؛ به‌گونه‌ای که این حکم فقهیِ مقید و مصلحت‌محور، به نادرستی به‌عنوان ابزار توجیه عقب‌نشینی یا ترک مسئولیت‌های اجتماعی و دینی معرفی می‌شود. پژوهش حاضر با هدف تبیین حدود فقهی تقیه و تفکیک آن از مفاهیم مشابه، به دنبال پاسخ به این پرسش اصلی است که: «تقیه مشروع در فقه امامیه چه نسبتی با تسلیم‌پذیری و خودباختگی دارد؟» روش تحقیق، توصیفی ـ تحلیلی و با تکیه بر منابع فقهی، تفسیری و روایی امامیه است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که تقیه، امری موقتی، تابع ضرورت و در راستای حفظ مصلحت عالیه دین است و به‌هیچ‌وجه با مفاهیمی چون تسلیم، ترس یا خودباختگی فرهنگی هم‌سنخ نیست. بر اساس تحلیل منابع فقهی و سیره اهل‌بیت (علیهم السلام)، می‌توان تقیه را راهبردی عزتمندانه دانست که در شرایط خاص، مقاومت پنهان را جایگزین تقابل علنی می‌سازد و امکان بقاء و گسترش حقیقت را فراهم می‌آورد. تبیین صحیح این مفهوم، برای کنش دینی در دنیای معاصر اهمیت راهبردی دارد.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Jurisprudential Analysis of the Boundaries of Legitimate Taqiyyah in the Face of Cultural Self-Alienation Phenomenon

نویسنده English

Hojat Azizolahi
Assistant Professor, Department of Fiqh and Islamic Law, Faculty of Theology, Yazd University, Yazd, Iran. (Corresponding Author). Email: h.azizollahi@yazd.ac.ir
چکیده English

Taqiyyah, as one of the important teachings of Imami jurisprudence, has a special place in Quranic, narrational, and jurisprudential sources, and in certain circumstances, such as fear of personal, financial, or religious harm, has been prescribed or even considered obligatory as a rational and religious strategy to protect religion and believers. However, in contemporary discourse, taqiyyah is sometimes confused with concepts such as submission, passivity, and cultural self-denial; in such a way that this restrictive and expedient jurisprudential ruling is incorrectly introduced as a means of justifying retreat or abandonment of social and religious responsibilities. The present study, to explain the jurisprudential limits of taqiyyah and distinguish it from similar concepts, seeks to answer the main question: “What is the relationship between legitimate taqiyyah and submission and self-denial in Imami jurisprudence?” The research method is descriptive-analytical and relies on Imami jurisprudential, interpretative and narrative sources. The research findings show that taqiyyah is a temporary matter, subject to necessity and in line with preserving the supreme interest of religion, and is in no way synonymous with concepts such as submission, fear, or cultural self-defeat. Based on the analysis of jurisprudential sources and the character of the Ahl al-Bayt (a.s.), taqiyyah can be considered an honorable strategy that, in certain circumstances, replaces open confrontation with hidden resistance and enables the survival and spread of truth. A clear understanding of this concept is of strategic importance.

کلیدواژه‌ها English

Taqiyyah
Submission
Cultural Self-Defeat
Resistance
Negation of the Mustache
Cultural Independence
 
ـ قرآن کریم
ـ نهج‌البلاغه
1. آمدی، عبدالواحد بن محمد، (1410). غرر الحکم، قم: دار الکتاب الإسلامی.
2. ابن‌ابی‌جمهور، محمد بن زین‌الدین (1403). عوالی اللئالی العزیزیة فی الأحادیث الدینیة. قم: مؤسسه سید الشهداء (علیه السلام).
3. ابن‌منظور، محمد بن مکرم (1377). لسان العرب. بیروت: دار صادر.
4. آخوندی، مصطفی و نصیری، محمد (1386). جهاد در آینه روایات (2 جلد). قم: زمزم هدایت.
5. انصاری، مرتضی بن محمدامین (1404). مجموعة رسائل فقهیة و أصولیة. قم: مکتبة المفید.
6. ــــــــــ (1415). کتاب المکاسب المحرمة و البیع و الخیارات. قم: کنگره جهانى بزرگداشت شیخ اعظم انصارى‌.
7. ثابت قدم، لیلا (1397). استکبار شناسی و استکبارستیزی در اندیشه و فلسفه سیاسی امام خمینی (رحمه الله)، یازدهمین همایش بین المللی پژوهش های قرآنی.
8. جمعی از نویسندگان (1398). مقالاتی از اندیشه‌نامۀ انقلاب اسلامی. تهران: مؤسسه پژوهشی فرهنگی انقلاب اسلامی، دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت الله العظمی خامنه‌ای.
9. حاجی اسفندیاری، حدیث (1395). اثبات نظریۀ ولایت فقیه براساس قاعدۀ نفی سبیل، اولین سمینار پژوهشی هندسه معرفت دینی با موضوع ولایت در اندیشه اسلامی.
10. حجتی، حسین و احمدی، علیرضا (1403). مبانی فقهی استقلال و رفع وابستگی در حوزه‌های فرهنگ و سیاست (مبانی فقهی استقلال فرهنگی و سیاسی). افق های نو در فقه سیاسی، دوره 12، شماره 2، صص 7 ـ 40.
11. حر عاملی، محمد بن حسن (1409). وسائل الشیعة إلی تحصیل مسائل الشریعة، بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
12. خلف زاده، رشید؛ خوزین، حسن و شریفی، منوچهر (1400). راه‌های مقابله با نفوذ فرهنگی دشمن از منظر مقام معظم رهبری (مدظله العالی). فصلنامه علمی مطالعات دفاع مقدس، دوره 7، شماره 1، صص 159 ـ 181.
 
13. خمینی‌، سید روح الله (1379). تحریر الوسیلة. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (رحمه الله).
14. ــــــــــ (1415). المکاسب المحرمه. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(رحمه الله).
15. ــــــــــ (1420). الرسائل العشرة. قم: مؤسسة تنظیم و نشر آثار امام خمینی (رحمه الله).
16. دهخدا، علی‌اکبر (1390). لغت نامه: فرهنگ متوسط دهخدا. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
17. دین‌دار، مهدی (1401). واکاوی ارتباط مفهوم تقیّه و نظریّه مقاومت. پژوه نامه فقه و علوم اسلامی، دوره 1، شماره 2، صص 145 ـ 182.
https://doi.org/10.22034/rjfis.2022.159473
18. راغب اصفهانی، حسین (1422 ق). المفردات فی غریب القرآن، بیروت: دار المعرفة.
19. رمضانی مشکانی، عصمت؛ باقری، احمد و بهارلوئی، سیامک (1400). تقیه به‌عنوان یک روش رفتاری در تربیت اسلامی: تطبیق نظرات موافق ومخالف. فصلنامه ایرانی آموزش و پرورش تطبیقی، دوره 4، شماره 3، صص 1386 ـ 1399.
https://doi.org/10.22034/ijce.2021.245392.1206
20. روحانی، سید محمدصادق (1413). فقه‌الصادق. قم: انتشارات دارالفکر.
21. زارعی، بهادر؛ زینوی‌وند، علی و محمدی، کیمیا (1393). قاعده نفی سبیل در اندیشه اسلامی و سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران. فصلنامه مطالعات انقلاب اسلامی، دوره 11، شماره 36، صص 167 ـ 182.
22. زبیدی، محمد بن محمد (1414ق). تاج العروس من جواهر القاموس. بیروت: دار الفکر.
23. سبحانی، جعفر (1381). التقیه مفهومها، حدها، دلیلها. قم: موسسه تعلیماتی و تحقیقاتی امام صادق (علیه السلام).
24. سبحانی، جعفر (بی‌تا). سلسله المسائل الفقهیه. قم: بی‌نا.
25. سبزواری، عبدالاعلی (1413). مهذب الأحکام فی بیان الحلال و الحرام. قم: السید عبد الاعلی السبزواری.
26. سلیمی، عبدالحکیم (1391). بیداری و احیای تمدن اسلامی با تأکید بر اندیشه سیاسی رهبر معظم انقلاب اسلامی. مجموعه مقالات همایش نظریه بیداری اسلامی در اندیشه امام خمینی (رحمه الله) و آیت الله خامنه‌ای (مد‌ظله‌العالی).
https://farsi.khamenei.ir/others-article?id=25071
27. شفیعى مازندرانى، محمد (1390). درس‌هایى از وصیت نامه امام خمینى (رحمه الله). قم: دفتر نشر معارف.
28. شیرازی، سید محمد (1426). الفقه السلم و السلام، بیروت: دارالعلوم للتحقیق و الطباعه و النشر و التوزیع.
29. صدری‌فر، نبی‌الله و مولوی، محمد (1396). مؤلفه‌های عزت (و اقتدار) فرهنگی در نهادینه شدن سبک زندگی اسلامی. پژوهش‌های اجتماعی اسلامی، دوره 23، شماره 112، صص 3 ـ 18.
30. طباطبایی، محمد حسین، (1387). ترجمه تفسیر المیزان (ترجمه محمدباقر موسوی). قم: جامعه مدرسین حوزه علمیه قم. دفتر انتشارات اسلامی.
31. طبری آملی، محمد بن جریر (1415). المسترشد فی إمامة أمیرالمؤمنین علی بن أبی طالب (علیه السلام). تهران: بنیاد فرهنگ اسلامی کوشانپور.
32. طریحی، فخرالدین بن محمد (1414). مجمع البحرین و مطلع النیرین. قم: بنیاد بعثت.
33. طوسی، محمد بن حسن (1387). المبسوط فی فقه الإمامیة. تهران: مکتبة المرتضویة.
34. عاملی، محمد بن علی (1411). مدارک الأحکام فی شرح شرائع الإسلام. مشهد مقدس: مؤسسة آل البیت (علیهم السلام) لإحیاء التراث.
35. عاملی، یاسین عیسی (1413). الاصطلاحات الفقهیة فی الرسائل العملیة. بیروت: دار البلاغة.
36. علامه حلی، حسن بن یوسف (1410). إرشاد الأذهان إلی أحکام الإیمان. قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم (مؤسسة النشر الإسلامی).
37. عمید زنجانی، عباسعلی (1377). فقه سیاسی. تهران: امیرکبیر.
38. عمیدی، ثامر (1377). تقیه از دیدگاه مذاهب و فرقه های اسلامی غیرشیعی. مشهد: انتشارات بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
39. فراهیدی، خلیل بن احمد (1409). العین. قم: هجرت.
40. فیض کاشانی، محمد بن شاه مرتضی (1406). الوافی. اصفهان: مکتبة الإمام أمیرالمؤمنین علی(علیه السلام).
41. فیومی، احمد بن محمد (1428). المصباح المنیر. بیروت: المکتبة العصریة.
42. کاشف‌‌‌الغطاء، جعفر بن خضر (1422). کشف الغطاء عن مبهمات الشریعة الغراء. قم: مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
43. کامران، حسن و امیری‌فرد، زهرا (1394). قاعده نفی سبیل و تطبیقات آن. فقه و اجتهاد، دوره 2، شماره 3، صص 98 ـ 124.
44. کربلایی، بهنام (1393). بررسی شمول قاعده فقهی نفی سبیل بر سلطه فرهنگی، تهران: دانشگاه امام صادق (علیه السلام)، پایان نامه کارشناسی ارشد، استاد راهنما: اصغر آقا مهدوی، داستاد مشاور: محمد مهدی همایون 
45. کلینی، محمد بن یعقوب (1363). الکافی. تهران: دار الکتب الإسلامیة.
46. کوفی، محمد بن اشعث (بی‌تا). الجعفریات ـ الاشعثیات. تهران: مکتبه النینوی الحدیثیه.
47. لطفی، محمود (1383). فرهنگ و اجتماع خودباختگی و خودباوری در قرآن کریم. نامه جامعه، شماره 1.
48. لیثی واسطی، علی بن محمد (1376). عیون الحکم و المواعظ. قم: مؤسسه علمی فرهنگی دار الحدیث.
49. مجلسی، محمدباقر بن محمدتقی (1403). بحارالأنوار: الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار. بیروت: دار إحیاء التراث العربی.
50. محقق حلی، جعفر بن حسن (1408). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام. قم: اسماعیلیان.
51. مطهری، مرتضی (1402). حماسه حسینی. تهران: صدرا.
52. مفید، محمد بن محمد (1389). الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، تهران: دفتر نشر فرهنگ اسلامی.
53. مقدادی داودی،مهدی و مقدادی داودی، عباس(1398). کاربست قاعدة نفی سبیل در نظام ارتباطی با تأکید بر فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی. فقه و اجتهاد 6(12)، صص145 ـ 163.
54. مکارم شیرازی، ناصر (1370). القواعد الفقهیة. قم: مدرسة الإمام علی بن أبی طالب (علیه السلام).
55. ــــــــــ (1390). داستان یاران (مجموعه بحث‌های تفسیری حضرت آیت‌الله العظمی مکارم شیرازی). قم: مدرسه امام علی بن ابی طالب (علیه السلام).
56. منتظری، حسینعلی (1367). مبانی فقهی حکومت اسلامی. قم: کیهان.
57. منذری، عبدالعظیم بن عبدالقوی (1408 ق). الترغیب و الترهیب من الحدیث الشریف. بیروت: دار الفکر.
58. موسوی سبزواری، علی (1423). الاستنساخ بین التقنیة و التشریع. قم: مطبعه کوثر.
59. مولوی وردنجانی، سعید (1400). واکاوی وضعیت تشبه به کفار در فقه عامه و امامیه. مجله علمی پژوهش‌های فقهی، دوره 17، شماره 1، صص 175 ـ 203. 
https://doi.org/10.22059/jorr.2019.280169.1008417
60. مومنی، عابدین و رضازاده، سیدحنیف (1402). فقه حکومتی و بسط گفتمان مقاومت فرهنگی. پژوهش‌نامه فقه اجتماعی، دوره 11، شماره 2، صص 311 ـ 336.
https://doi.org/10.30497/sj.2023.244609.1259