مطالعات فقه و حقوق فرهنگی

مطالعات فقه و حقوق فرهنگی

بررسی تطبیقی تعارض منافع در کدهای اخلاقی شرکت‌های مدرن و فرهنگ تجارت در فقه امامیه

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
سیدمحمدجواد حسینی 1
سید مهدی دادمرزی 2
1 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران.
2 دانشیار گروه حقوق خصوصی، دانشکده حقوق، دانشگاه قم، قم، ایران.
10.22034/cjls.2025.2057852.1036
چکیده
هدف این پژوهش، تحلیل تطبیقی تعارض منافع در کدهای اخلاقی شرکت‌های مدرن و فرهنگ تجارت فقه امامیه است تا تفاوت‌ها و اشتراکات این دو نظام در مدیریت این چالش روشن شود. سؤالات پژوهش بر چیستی تعارض منافع، شیوه مدیریت آن در هر نظام و نقاط اشتراک و افتراق آن‌ها متمرکز است. در این پژوهش، با بهره‌گیری از روش توصیفی‌ـ تحلیلی و واکاوی منابع معتبر فقهی و کدهای اخلاقی شرکت‌های پیشرو، تعارض منافع به‌عنوان تضاد وظایف حرفه‌ای و منافع شخصی تبیین شد. نظام مدرن، ریشه در مبنای سودمحوری و کارایی سازمانی دارد و تعارض را در حوزه‌های مالی، منابع انسانی، دارایی‌ها و تعاملات خارجی با ابزارهایی چون افشای اطلاعات، نظارت و کمیته‌های اخلاق و با محوریت شفافیت و کاهش ریسک مدیریت می‌کند. در مقابل، فقه امامیه، مبتنی بر جهان‌بینی توحیدی و هدف کسب رضایت الهی، تعارض را در مکروهات، مانند واسطه‌گری زیان‌بار و احتکار غیرحرام و مستحبات، نظیر یکسان‌سازی قیمت و پذیرش اقاله با قواعد دفع ضرر محتمل، اهم و مهم و دفع مفسده هدایت می‌نماید. تحلیل تطبیقی نشان داد که با وجود اختلاف عمیق در مبانی نظری و غایی، هر دو نظام در شفافیت، انصاف و اولویت مصالح جمعی هم‌گرا هستند و این هم‌گرایی بستری برای فرهنگ‌سازی اخلاق تجاری فقه‌محور فراهم می‌کند. دستاورد پژوهش، تأکید بر ظرفیت این هم‌گرایی برای غنای نظام‌های اخلاقی و پیشنهاد تقویت خیرخواهی در شرکت‌های مدرن و تدوین کدهای فقه‌محور هماهنگ با تجارت جهانی است.
کلیدواژه‌ها
تعارض منافع
کدهای اخلاقی
شرکت‌های تجاری
فرهنگ تجارت
فقه امامیه

عنوان مقاله English

A Comparative Study of Conflict of Interest in the Ethical Codes of Modern Companies and commercial Culture in Imami Jurisprudence

نویسندگان English

Seyed Mohammadjavad Hosseini 1
Seyed Mahdi Dadmarzi 2
1 Ph.D. Student in Private Law, University of Qom, Qom, Iran.
2 Associate Professor, Department of Private Law, Faculty of Law, University of Qom, Qom, Iran.
چکیده English

This study conducts a comparative analysis of conflict of interest in modern corporate codes of ethics and the commercial etiquette of Imami jurisprudence to elucidate their differences and convergences in addressing this challenge. The research questions focus on defining conflict of interest, its management in each system, and their points of convergence and divergence. Employing a descriptive-analytical method and drawing on authoritative jurisprudential sources and leading corporate codes, conflict of interest is defined as a clash between professional duties and personal interests. The modern system, rooted in profit-orientation and organizational efficiency, manages conflicts in financial, human resource, asset, and external interaction domains through tools like disclosure, oversight, and ethics committees, emphasizing transparency and risk mitigation. Conversely, Imami jurisprudence, grounded in a monotheistic worldview and the pursuit of divine satisfaction, addresses conflicts through makruh acts (e.g., harmful intermediation, non-prohibited hoarding) and mustahabbat (e.g., price equalization, accepting contract rescission) , guided by principles like averting probable harm, prioritizing greater good, and eliminating corruption. Comparative analysis reveals that despite profound differences in theoretical and ultimate foundations, both systems converge on transparency, fairness, and prioritizing collective interests, providing a foundation for fostering a jurisprudence-based ethical commercial culture. The study highlights this convergence’s potential to enrich ethical systems, proposing enhanced benevolence in modern corporations and the development of jurisprudence-based codes aligned with global trade.

کلیدواژه‌ها English

Conflict of interest
codes of ethics
commercial companies
commercial Culture
Imami jurisprudence

  1. ـ قرآن کریم

    1. آنامرادنژاد، داود (1400). مبانی و آثار تعارض منافع در حقوق ایران، رساله مقطع دکتری، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه مازندران، بابلسر.
    2. ابن ادریس حلی، محمد (1410 ق). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوی (جلد2)، قم: مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
    3. انصاری، مرتضی بن محمدامین (1414 ق). رسائل فقهیة، قم: مجمع الفکر الإسلامی.
    4. اعتمادشفیع، مصطفی و دادمرزی، سید مهدی (1404). بررسی تطبیقی آداب التجاره در فقه اسلامی و اخلاق تجاری شرکت‌های موفق: راهکاری برای توسعه پایدار تجارت. پژوهش‌های حقوق اقتصادی و تجاری،

    https://doi.org/10.48308/eclr.2025.238405.1128

    1. توکلی، محمدجواد و کریمی، سعید (1393). شاخص اخلاق تجارت از دیدگاه اسلام. اقتصاد اسلامی، دوره 14، شماره 53، صص 5 ـ 30.
    2. حسینی شیرازی، سید محمد (1413 ق). الفقه: القواعد الفقهیة، بیروت: مؤسسه امام رضا(علیه‌السلام).
    3. حسینی عاملی، محمدجواد بن محمد (1419 ق). مفتاح الکرامة فی شرح قواعد العلامة (جلد12)، قم: جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة، مؤسسة النشر الإسلامی.
    4. حکیم، محمدتقی (1429 ق). القواعد العامه فی الفقه المقارن (چاپ اول)، قم: المجمع العالمی للتقریب بین المذاهب الإسلامیه.
    5. خراسانی. محمدکاظم بن حسین (1409 ق). کفایة االصول. قم: مؤسسة آل البیت لإلحیاء التراث.
    6. سرکشیکیان، زهرا سادات و طباطبایی لطفی، عصمت السادات (1400). حق انتخاب مصرف‌کننده و تضمین آن در فقه. آموزه‌های اقتصاد اسلامی، دوره 1، شماره 1، صص 167 ـ 185. https://doi.org/10.30513/ied.2021.1423
    7. سیاه‌بیدی کرمانشاهی، سعید (1400). بررسی تعارض منافع مقامات قضایی. فصلنامه دانش حقوق عمومی، دوره 10، شماره 32، صص 19 ـ 46. https://doi.org/10.22034/qjplk.2021.222
    8. سیاه‌بیدی کرمانشاهی، سعید (1402). مبانی فقهی مدیریت تعارض منافع، فقه و اصول، دوره 55، شماره 3، صص 147 ـ 167. https://doi.org/10.22067/jfiqh.2022.76668.1372
    9. صادقی سقدل، حسین و خانزاده، یاور (1395). اطلاعات نامتقارن و جایگاه آن در اقتصاد اسلامی، مطالعات اقتصاد اسلامی، دوره 8، شماره 2، صص 199 ـ 226.

    https://doi.org/10.30497/ies.2016.1803

    1. صدر، سیدمحمدباقر (1429 ق). دروس فی علم الاصول (جلد 1)، قم: دارالصدر.
    2. شیروی، عبدالحسین و وکیلی مقدم، محمد حسین (1394). حقوق نرم، مطالعات حقوق تطبیقی، دوره 6، شماره 1، صص 251 ـ 276. https://doi.org/10.22059/jcl.2015.54412
    3. طوسی، محمد بن حسن (1400 ق). النهایة فی مجرد الفقه و الفتاوی (چاپ دوم)، بیروت: دار الکتاب العربی.
    4. عابدی سرآسیا، علیرضا و حسینی، سیده رقیه (1400). نقد حجیت قاعده «اولویت دفع مفسده بر جلب مصلحت» جستارهای فقهی و اصولی، دوره 7، شماره 2، صص 7 ـ 40. https://doi.org/10.22034/jrj.2020.53315.1627
    5. علامه حلی، حسن بن یوسف (1410 ق). إرشاد الأذهان إلی أحکام الإیمان (چاپ اول، جلد 1). قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
    6. کلینی، محمد بن یعقوب (1407 ق). الکافی (جلد 5)، تهران: دار الکتب الإسلامیة.
    7. لطفی، اسدالله (1391). قاعده وجوب دفع ضرر محتمل و کاربرد آن در قانون آیین دادرسی مدنی. فصلنامه دیدگاه‌های حقوق قضایی، دوره 17، شماره 59، ص 206.
    8. مقدس اردبیلی، احمد بن محمد (بی‌تا). مجمع الفائدة و البرهان فی شرح إرشاد الأذهان (جلد 8)، قم: مؤسسة النشر الإسلامی.
    9. محقق حلی، جعفر بن حسن (1408ق). شرائع الإسلام فی مسائل الحلال و الحرام (جلد 2)، قم: اسماعیلیان.
    10. موسوی بجنوردی، سید محمد (1385). بررسی نقش اخلاق در فقه و حقوق با رویکردی بر نظریات حضرت امام خمینی(رحمه الله). پژوهشنامه متین، دوره 8، شماره های31 و 32، صص 23 ـ 42.
    11. موسوی سبزواری، عبدالاعلی (1413ق). مهذب الأحکام فی بیان الحلال و الحرام (چاپ چهارم، جلد16)، قم: مکتب السید عبدالاعلی السبزواری.
    12. نجفی، محمدحسن بن باقر (1362ش). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام (چاپ هفتم، جلد 22)، بیروت: دارإحیاء التراث العربی.
    13. نراقی، احمد بن محمد مهدی (1415 ق). مستند الشیعة (جلد 14)، قم: مؤسسة آل البیت(علیهم‌السلام). لإحیاء التراث.
    14. Balaji, S., Shreshta, L., & Sujatha, K. (2024) A study on risk management in corporate business. Involvement, International Journal of Business, 1(3) , 197-209.
    15. https://doi.org/10.62569/iijb.v1i3.26
    16. Demski, J. S. (2003) Corporate conflicts of interest. Journal of Economic Perspectives, 17(2) , 51. https://doi.org/10.1257/089533003765888421
    17. Freeman, R., Phillips, R., & Sisodia, R. (2020) Tensions in stakeholder theory. Business & Society, 59(2) , 213-231. https://doi.org/10.1177/0007650318773
    18. (2018) ISO 31000: 2018 Risk management – Guidelines. International Organization for Standardization.
    19. Jones, T., & Felps, W. (2013) Stakeholder happiness enhancement: A neo-utilitarian objective for the modern corporation. Business Ethics Quarterly, 23(3) , 349-379. https://doi.org/10.5840/beq201323325
    20. (2015) OECD Guidelines on Corporate Governance of State-Owned Enterprises. OECD Publishing. Paris.
    21. Rodriguez-Dominguez, L., Gallego-Alvarez, I., & Garcia-Sanchez, I. M. (2009) Corporate governance and codes of ethics. Journal of Business Ethics, 90(2) , 187-202. https://doi.org/10.1007/s10551-009-0035-y
    22. Weber, T., Moghaddam McAdam, K., Lewellyn, K., & Maleki, A. (2024) Corporate governance transparency: Do firm‐level ethics policies and country‐level investor protections substitute or complement? Thunderbird International Business Review, 66, 51-63. https://doi.org/10.1002/tie.22362

    Internet Resources:

    1. Alphabet Inc. (2024) Alphabet code of conduct. Alphabet Investor Relations. Retrieved July 10, 2024, from https://abc.xyz/investor/other/code-of-conduct/
    2. (2023) Amazon Business Conduct Code. Retrieved April 10, 2025, from https://www.amazon.com/business-conduct-code
    3. (2024) Apple Supplier Code of Conduct. Retrieved April 10, 2025, from https://www.apple.com/supplier-responsibility/
    4. Berkshire Hathaway Inc. (2023) Code of Business Conduct and Ethics. Retrieved July 10, 2025, from:

     https://www.berkshirehathaway.com/govern/codecond.pdf

    1. (2023) Code of Conduct and Ethics. Retrieved July 10, 2025, from https://corporate.exxonmobil.com/-/media/Global/Files/who-we-are/Code-of-Conduct/Code-of-Conduct-English.pdf
    2. General Electric. (2023) GE integrity guide. GE Vernova. Retrieved July 10, 2024, from https://www.gevernova.com/content/dam/gepower-nuclear/global/en_US /documents/suppliers/ge-integrity-guide.pdf
    3. Johnson & Johnson. (2023) Our Credo. Retrieved July 10, 2025, from https://www.jnj.com/credo/
    4. JPMorgan Chase & Co. (2023) Code of Conduct. Retrieved April 10, 2025, from https://www.jpmorganchase.com/corporate/About-JPMC/code-of-conduct.htm
    5. (2024) Code of Conduct. Retrieved July 10, 2025, from https://about.meta.com/ethics/code-of-conduct/
    6. (2024) Standards of business conduct. Microsoft Corporation. Retrieved July 10, 2025, from https://www.microsoft.com/en-us/legal/complian-ce/sbc/default.aspx
    7. Prosecution Service. (2023) Standards of Conduct – Conflict of Interest & Protection of Confidential Information. Crown Counsel Policy Manual. Retrieved March 27, 2025, from https://www2.gov.bc.ca/gov/content/justice/criminal-justice/bc-prosecution-service/crown-counsel-policy-manual
مطالعات فقه و حقوق فرهنگی
دوره 2، شماره 1
خرداد 1404
صفحه 262-237