مطالعات فقه و حقوق فرهنگی

مطالعات فقه و حقوق فرهنگی

مسئولیت کشور ایران نسبت به حقوق فرهنگی پناهندگان از منظر حقوق اسلام و بین‌الملل

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
فرنوش امیری 1
محمد تقی رضایی 2
محسن رضایی 3
1 . دانشجوی دکتری حقوق بین‌الملل، واحد امارات(دبی)، دانشگاه آزاد اسلامی، امارات متحده عربی
2 استادیار، گروه حقوق، واحد شیراز، دانشگاه پیام نور، شیراز، ایران.
3 استادیار گروه حقوق، واحد شیراز، دانشگاه آزاد اسلامی، شیراز، ایران.
10.22034/cjls.2025.2055535.1034
چکیده
مسئولیت دولت‌ها در قبال پناهندگان از موضوعات کلیدی در حقوق بین‌الملل و فقه اسلامی است. با توجه به افزایش بحران‌های مهاجرتی و چالش‌های حقوقی ناشی از آن، بررسی تعهدات ایران به‌عنوان یکی از کشورهای میزبان پناهندگان از منظر فقهی و حقوقی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. این پژوهش به تحلیل این مسئولیت‌ها و تضمینات حقوقی مرتبط می‌پردازد. هدف این تحقیق پاسخ به این پرسش اصلی است که چارچوب مسئولیت بین‌المللی ایران در قبال حقوق فرهنگی پناهندگان بر اساس موازین فقهی و حقوقی چگونه تعریف می‌شود؟ این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانه‌ای شامل اسناد بین‌المللی، قوانین داخلی ایران، متون فقهی و آرای دکترین حقوقی انجام شده است. داده‌ها با رویکردی تطبیقی میان نظام‌های حقوق اسلام و بین‌الملل تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که ایران هرچند به بسیاری از تعهدات بین‌المللی در زمینه حقوق پناهندگان پایبند است و اصل 22 قانون اساسی و قوانین مدنی ایران حمایت‌های قابل‌توجهی از حقوق اولیه بیگانگان ارائه می‌دهد؛ اما برخی چالش‌ها در نظام حقوقی ایران از جمله: نبود سازوکارهای شفاف برای حمایت قضایی از پناهندگان وجود دارد که نیازمند بازنگری در برخی سیاست‌ها به‌ویژه در زمینه ایجاد سازوکارهای اجرایی مؤثر است. تلفیق ظرفیت‌های فقه اسلامی با استانداردهای حقوق بشری می‌تواند الگویی متوازن برای بهبود وضعیت پناهندگان در ایران ارائه دهد. پیشنهاد می‌شود با تدوین سند جامع پناهندگی، همسو با موازین اسلامی و بین‌المللی، گام‌های عملی در این جهت برداشته شود.
کلیدواژه‌ها
بیگانگان
پناهنده
حقوق فرهنگی
مسئولیت بین‌المللی
حقوق بشر
حقوق اسلام

عنوان مقاله English

The Responsibility of the Islamic Republic of Iran Regarding the Cultural Rights of Refugees from the Perspective of Islamic and International Law

نویسندگان English

Farnoush Amiri 1
Mohammad Taghi Rezaei 2
Seyed Mohsen Sheikholeslami 3
1 PhD Candidate in International Law, UAE (Dubai) Branch, Islamic Azad University, United Arab Emirates
2 Assistant Professor, Department of Law, Shiraz Branch, Payame Noor University, Shiraz, Iran.
3 Assistant Professor, Department of Law, Shiraz Branch, Islamic Azad University, Shiraz, Iran.
چکیده English

The responsibility of states towards refugees is a key issue in international law and Islamic jurisprudence. Given the increase in migration crises and the legal challenges arising from it, examining Iran’s obligations as a refugee host country is of particular importance from a jurisprudential and legal perspective. This research analyzes these responsibilities and related legal guarantees. The aim of this research is to answer the main question of how the framework of Iran’s international responsibility towards the cultural rights of refugees is defined based on jurisprudential and legal standards. This research was conducted using a descriptive-analytical method and using library resources including international documents, Iranian domestic laws, jurisprudential texts and legal doctrine opinions. The data were analyzed with a comparative approach between the Islamic and international legal systems. The findings show that although Iran adheres to many international obligations in the field of refugee rights, there are some challenges, including: the lack of transparent mechanisms for judicial protection of refugees. On the other hand, Article 22 of the Iranian Constitution and the Civil Code provide significant protection for the basic rights of foreigners. This research shows that the Iranian legal system needs to review some policies, especially in the field of creating effective enforcement mechanisms. Combining the capacities of Islamic jurisprudence with human rights standards can provide a balanced model for improving the situation of refugees in Iran. It is suggested that practical steps be taken in this direction by developing a comprehensive asylum document in line with Islamic and international standards.

کلیدواژه‌ها English

Aliens
Refugee
Cultural Rights
International Responsibility
Human Rights
Islamic Law
  1. آشوری، محمد (1383). حقوق بشر و مفاهیم مساوات، انصاف و عدالت، تهران: دانشگاه تهران.
  2. احمد بیگی، مهدی (1391). شهروندی اتحادیه و آزادی جابجایی افراد: قانون و سیاست مهاجرت و پناهندگی در اروپا. فصلنامه سیاست خارجی، شماره 101.
  3. احمدی، عید محمد (1380). حقوق پناهندگان در اسناد بین‌المللی. فصلنامه معرفت، شماره 49.
  4. ارفع‌نیا، بهشید (1388). حقوق بین‌الملل خصوصی(چاپ پنحم، جلد اول)، تهران: نشر بهتاب.
  5. اسپیندی، مارینا (1385). پیرامون امکان ارتکاب جرم از سوی دولت و مسئولیت کیفری او (ترجمه سید علی هنجنی). مجله تحقیقات حقوقی، دوره 9، شماره 44، صص 277 ـ 309.
  6. استفانی، گاستون؛ لواسور، ژرژ و بولوک، برنار (1383). حقوق جزای عمومی (ترجمه حسن دادبان، چاپ دوم)، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی.

اسدی‌نژاد، سید محمد؛ رستمی چلکاسری، عباداله و مرادی، فاطمه (1394). حق آموزش و تربیت کودک در قوانین ایران و اسناد حقوق بشر. نشریه فقه و حقوق خانواده، شماره62، صص173 ـ 194. https://doi.org/10.30497/flj.2015.52090

  1. امامی، محمد و زرگوش، مشتاق (1386). اصل قانونی بودن مسئولیت مدنی دولت. پژوهشنامه حقوق و علوم سیاسی، شماره 7، صص 13 ـ 33.
  2. امیرارجمند، اردشیر (1388). مجموعه اسناد بین‌المللی حقوق بشر، تهران: مرکز چاپ و انتشارات دانشگاه شهید بهشتی.
  3. بادینی، حسن (1384). فلسفه مسئولیت مدنی، تهران: شرکت سهامی انتشار.
  4. باقرزاده، محمدرضا (1389). بحثی درباره مسؤولیت کیفری دولت. فصلنامه معرفت، شماره 36.
  5. بهرامی احمدی، حمید (1390). حقوق مدنی 4: مسئولیت مدنی، تهران: میزان.
  6. بیابانی، غلامحسین و عصار، محمدتقی (1386). وضعیت مهاجرت‌های غیرقانونی در جهان، مجله جمعیت، دوره 15، شماره‌های 61 و 62، صص 39 ـ 80.
  7. پوردیهیمی، شهرام (1390). فرهنگ و مسکن. فصلنامه مسکن و محیط روستا، دوره 30، شماره 134، صص 3 ـ 18.
  8. پورمحمدی، محمدرضا و جهان‌بین، رضا (1389). راهبردهای اساسی تأمین مسکن گروه‌های کم‌درآمد شهری. نشریه جغرافیای چشم‌انداز زاگرس، دوره 2، شماره 3، صص 119 ـ 137.
  9. توسلی نایینی، منوچهر (1382). جنگ و حقوق کودکان آواره و بی‌سرپرست. نشریه فقه و حقوق خانواده، دوره 8، شماره 32، صص 37 ـ 57.
  10. جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1372). ترمینولوژی حقوق (چاپ ششم)، تهران: گنج دانش.
  11. جهان‌بین، رضا (1387). سیاست‌ها و راهبردهای توانمندسازی محلات اسکان غیررسمی (مطالعه موردی: شهر تبریز)، پایان‌نامه کارشناسی ارشد جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشکده علوم انسانی، دانشگاه تبریز.
  12. حبیبی‌مجنده، محمد (1386). حق بر سلامتی در نظام بین‌المللی حقوق بشر. دوفصلنامه حقوق بشر، دوره 2، شماره 1، صص 7 ـ 38.
  13. حدادی، مهدی (1389). استناد به مسئولیت دولت ناشی از نقض تعهدات عام‌الشمول. مجله حقوقی بین‌المللی، شماره 42. https://doi.org/10.22066/cilamag.2010.17276
  14. حسین‌قلی حسین‌نژاد (1370). مسئولیت مدنی، تهران: جهاد دانشگاهی.
  15. خسروی، حسن (1389). حقوق اساسی 2، تهران: نشر دانشگاه پیام نور.
  16. ساکی، محمدرضا (1387). ضمانت اجرای کیفری جرایم علیه حقوق بشر و حقوق بشردوستانه. دیدگاه‌های حقوق قضایی، دوره 13، شماره 44.
  17. سجادی‌کیا، مهدی؛ قربانی، ابوالقاسم و محمدی‌مقدم، محمدجواد (1403). تأملی نو پیرامون نقض حقوق شهروندان و مسئولیت مدنی مأموران انتظامی با نگاهی به فقه امامیه. نشریه حقوق و مطالعات سیاسی، دوره 4 شماره 1، صص 70–83.

https://doi.org/10.48309/jlps.2024.1.5

  1. سلیمی، قربانعلی؛ یارمحمدیان، محمدحسین و بلوچستانی‌اصل، محمد (1385). آگاهی و رعایت منشور حقوق بیمار توسط کارکنان مراکز درمان تأمین اجتماعی استان اصفهان. مدیریت اطلاعات سلامت، دوره 3، شماره 2، صص 63 ـ 72.
  2. سنجری، ابراهیم (1389). حقوق بیگانگان در حقوق بین‌الملل و اسلام. گفتمان حقوقی، شماره‌های 17 و 18، صص 45–72.
  3. شامبیاتی، هوشنگ (1388). حقوق جزای عمومی(چاپ پانزدهم)، تهران: مجد.
  4. شریعتی، روح‌الله (1384). مبانی و حقوق جهانگردان از دیدگاه منابع اسلامی. فقه و حقوق، شماره 7، صص 7 ـ 33.
  5. شهید ثانی، زین‌الدین بن علی عاملی (1412ق). الروضة البهیه فی شرح اللمعة الدمشقیة، قم: انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
  6. صالحی ذهاب (1381). قانون حاکم بر مسئولیت مدنی. پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران.
  7. ضیائی‌فر، محمدحسن (1386). نقد رویه‌ها: حق برخورداری از وکیل یا مشاور حقوقی در مرحله تحقیقاتی: با تأکید بر رویه دیوان اروپایی حقوق بشر. حقوق اساسی، شماره 8، صص 417 ـ 433.
  8. عابدی، آرش (1392). آواره فلسطینی؛ وجه تمایز آن با پناهندگان سایر کشورها در حقوق بین‌الملل. مطالعات فلسطین، شماره‌های 22 و 23، صص 95 ـ 114.
  9. عباسی، بیژن (1390). حقوق بشر و آزادی‌های بنیادین، تهران: موسسه انتشارات دادگستر.
  10. عرب‌عامری، احمد و پارسامنش، محمدرضا (1393). تابعیت در اسلام. مجله حقوق اسلامی، دوره 11، شماره 41، صص 107 ـ 130.
  11. علی‌اکبری سفید داربن، ابوذر (1389). مبانی و منابع مسئولیت کیفری تولیدکنندگان کالاهای معیوب. آموزه‌های حقوق کیفری، شماره 14، صص 129 ـ 158.
  12. عمید زنجانی، عباسعلی (1386). کلیات حقوق اساسی، تهران: مجد.
  13. العوجی، مصطفی (1985). المسؤولیة الجنائیة، بیروت: نوفل.
  14. غدیری، ماهرو (1395). حق تشکیل خانواده و دسترسی به فناوری‌های کمک‌باروری در پرتو موازین بین‌المللی حقوق بشر. حقوق، دوره 10، شماره 36، صص 11 ـ 35.
  15. فن‌گلان، گرهارد (1378). درآمدی بر حقوق بین‌الملل عمومی (ترجمه سید داوود آقایی، جلد 1)، تهران: میزان.
  16. قاسمی‌شوب، احمدعلی (1383). نگاهی به جایگاه بیگانگان در حقوق بین‌الملل با تأکیدی بر اسناد بین‌المللی حقوق بشر. مجله حقوقی بین‌المللی، دوره 21، شماره 31، صص 119 ـ 161.

https://doi.org/10.22066/cilamag.2004.18003

  1. قاسمی‌شوب، احمدعلی (1384). مسئولیت بین‌المللی دولت در قبال اعمال اشخاص خصوصی. مصباح، شماره 61.
  2. قاضی شریعت‌پناهی، ابوالفضل (1375). گفتارهایی در حقوق عمومی، تهران: دادگستر.
  3. کاتوزیان، ناصر (1386). الزام‌های خارج از قرارداد، تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
  4. کاسسه، آنتونیو (1388). حقوق بین‌الملل (ترجمه حسین شریفی طرازکوهی)، تهران: میزان.
  5. کدیور، محسن (1382). آزادی عقیده و مذهب در اسلام. بازتاب اندیشه، شماره 37، صص 37 ـ 44.
  6. کمالی‌نژاد، حسن (1388). حداقل استاندارد بین‌المللی رفتار با بیگانگان در حقوق ایران و اسناد بین‌المللی. گفتمان حقوقی، شماره‌های 15 و 16، صص 135 ـ 160.
  7. لینن، گیورس، و پینت (1381). مطالعه تطبیقی حقوق بیماران (ترجمه باقر لاریجانی و محمود عباسی)، تهران: انتشارات حقوقی.
  8. مدنی، سید جلال‌الدین (1389). حقوق اساسی و نهادهای سیاسی، تهران: پایدار.
  9. مرتاضی، احمد و قاسمی، رقیه (1399). بررسی فقهی ملاک تعدد عقد و ایقاع. پژوهش‌های فقهی تا اجتهاد، دوره 4، شماره 8، صص 155–178.
  10. مصفا، نسرین (1382). ارزیابی سازوکارهای ملل متحد در حمایت از حقوق بشر: ارکان مبتنی بر منشور و معاهدات. مدرس علوم انسانی، دوره 7، شماره 4، صص 159 ـ 177.
  11. مصفا، نسرین (1390). سازمان ملل متحد و حصول همکاری‌های اجتماعی، فرهنگی بین‌المللی، تهران: بنیاد حقوقی میزان.
  12. مکارم شیرازی، ناصر (1370). القواعد الفقهیة (2 جلد)، قم: مدرسه الإمام علی بن أبی طالب(علیه‌السلام).
  13. مکرمی، محمدعلی (1368). حقوق بین‌الملل خصوصی. تهران: دانشکده علوم قضایی.
  14. میرسعیدی، سیدمنصور (1383). مسئولیت کیفری (قلمرو و ارکان)، تهران: میزان.

ناصری لاریجانی، نغمه (1389). تعامل میان حقوق معاهدات و حقوق مسئولیت بین‌المللی در توجیه عدم ایفای تعهدات بین‌المللی. مجله حقوقی بین‌المللی، دوره 27، شماره 42، صص 233 ـ 256. https://doi.org/10.22066/cilamag.2010.17282

  1. نجفی اسفاد، مرتضی و سودمندی، عبدالمجید (1387). دسته‌بندی تعهدات بین‌المللی و چندجانبه بودن مسئولیت بین‌المللی. دیدگاه‌های حقوق قضایی، شماره‌های 44 و 45، صص 147 ـ 160.
  2. نژندی‌منش، هیبت‌الله (1393). تأملی بر «عوامل رافع مسئولیت کیفری» در چارچوب اساسنامه دیوان بین‌المللی کیفری. حقوقی بین‌المللی، دوره 31، شماره 51، صص 235 ـ 258.

https://doi.org/10.22066/cilamag.2015.15782

  1. نیک‌زاد، ناصر (1388). احترام مالکیت خصوصی در نظام حقوقی ایران و نظام بین‌المللی حقوق بشر، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، دانشگاه تهران.
  2. ولیدی، محمدصالح (1378). حقوق جزای عمومی. تهران: بهرام.
  3. هاشمی، سید محمد (1390). حقوق بشر و آزادی‌های اساسی، تهران: میزان.
  4. همتی، مجتبی و امیرارجمند، اردشیر(1386). بررسی و تحلیل تضمینات حقوق اقتصادی و اجتماعی بین‌الملل (حقوق رفاهی) در نظام‌های حقوقی داخلی. مجله الهیات و حقوق، دوره 4، شماره 23، صص 27 ـ 46.
  5. یزدانیان، علیرضا (1379). حقوق مدنی: قلمرو مسئولیت مدنی (چاپ اول)، تهران: ادبستان.
  6. Annan, Kofi. (2000, July 19) The children and the wars: Report of the General Meeting, Secretary General of the United Nations, 55th session, point 112 of about a provisional day, Promotion and protection of the rights of the child. United Nations, Security Council, 55th year. Doc. A/55/163, S/2000/712.
  7. Cornu, Gerard. (2000) Vocabulaire juridique (8th ed.) Association Henri Capitan, Presses Universitaires de France.
  8. Le Tourneau, Philippe, & Cadiet, Loic. (2002) Droit de la responsabilité et des contrats.
مطالعات فقه و حقوق فرهنگی
دوره 2، شماره 1
خرداد 1404
صفحه 212-189