مطالعات فقه و حقوق فرهنگی

مطالعات فقه و حقوق فرهنگی

بایدها و نبایدهای فقهی سبک معماری مسجد مطلوب در فرهنگ اسلامی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 نویسنده مسئول، دانش‌پژوه سطح چهار(معادل دکتری) حوزه علمیه قم. قم. ایران.
2 استاد سطوح عالی حوزه علمیه قم. قم. ایران.
چکیده
مسجد یکی از شاخص ‏ترین بناهایی است که معماری اسلامی در طول تاریخ در آن رعایت شده است، که مانند دیگر موضوعات اسلامی دارای بایدها و نبایدهایی است که باید مورد مداقه واقع شود. شارع مقدس همان طور که برای افعال بندگان در تمامی ساحات زندگی، احکامی وضع نموده، در مورد نحوه بسیاری از اماکن اطراف مسلمین از جمله مسجد _ که دارای تقدس خاصی نیز می‏‌باشد _ معماری و احکامی معین کرده است. مقاله حاضر درصدد دستیابی به شاخص‌‏ها و اصول بایدها و نبایدهای فقهی معماری مسجد در فرهنگ اسلامی، روایات و سیره معصومین(ع) است. یافته‏‌های تحقیق حکایت از آن دارد که از نظر منابع اسلامی، روایات و سیره معصومین(ع)، شاخص‏‌هایی برای معماری مسجد از منظر بیرونی، مانند: مرکزیت مسجد نسبت به شهر، صحن، گنبد، حریم داشتن مسجد و... تعیین شده است و احکامی برای آن در منابع اسلامی وجود دارد. شاخص‏‌هایی نیز برای معماری مسجد از منظر درونی مانند: کتیبه، شکل هندسی، تناسب ظرفیت مسجد با پیش‌‏بینی نیاز آیندگان در منابع اسلامی منعکس شده است. هم‏چنین یافته‌‏های تحقیق منحصر به باید‏ها نیست و در بخش نباید‏ها این نتیجه حاصل شد که: در ساخت ساختمان مساجد نباید کارهایی مانند استفاده از طلا و نقره برای زینت، مشابهت ساخت در معماری با کلیسا و اماکن مذهبی ادیان دیگر، طراحی تصویر در مساجد، بنا نمودن دیوارهای مساجد به صورت دندانه‏‌وار صورت گیرد و هم‏چنین مناره‌‏ها نباید به صورتی باشد که اشراف به منازل همسایگان داشته باشد. از تعبیه قبرستان در بخشی از مسجد خودداری شود. درب مسجد به سمت قبله نباشد و مسجد در حریم راه بنا نشود.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

The Dos and don'ts of jurisprudential style of mosque architecture in the Islamic culture

نویسندگان English

Valiallah Nikfar 1
Seyed Musa Mousavi Baroqi 2
1 PhD student of Qom Seminary (hawza). Qom. Iran
2 Professor of higher levels of Qom seminary (hawza). Qom. Iran
چکیده English

The mosque is one of the most prominent structures in which Islamic architecture has been observed throughout history, embodying specific dos and don’ts that must be taken into account. Just as the Holy Lawgiver has introduced rulings for the actions of individuals in all aspects of life, specific architectural guidelines and rulings have also been established concerning many places frequented by Muslims, including the mosque, which holds a particular sanctity. This article aims to identify the indicators and principles of the dos and don’ts of mosque architecture in Islamic culture, drawing from narratives and the practices of the Infallibles (peace be upon them). The findings of the research indicate that, according to Islamic sources, narrations, and the practices of the Infallibles (peace be upon them), there are external architectural indicators for mosques such as the mosque’s centrality within the city, courtyards, domes, and the mosque’s boundaries. Moreover, there are rulings regarding these aspects in Islamic texts. Additionally, there are internal architectural indicators for mosques, including inscriptions, geometric shapes, and the proportion of the mosque’s capacity to the anticipated needs of future generations, which are also reflected in Islamic sources. The research findings also extend to the don’ts, revealing that certain practices should be avoided when constructing mosques, such as: using gold and silver for ornamentation, architectural similarities with churches and the religious sites of other faiths, including images in mosques, and constructing walls in a jagged manner. Furthermore, the mosque should not have characteristics that infringe upon its surroundings; for example, minarets should not overlook neighboring homes. Cemeteries should not be integrated within mosque premises, and restrooms should not be located within the mosque’s sacred area due to concerns related to impurity and cleanliness. The mosque’s entrance should not face the Qibla, and it should not be built in the path of passage.

کلیدواژه‌ها English

mosque
mosque architecture
dome
cultural jurisprudence
Islamic culture
  1. قرآن کریم.

    1. ابن ابى حاتم.(بی‌تا). تفسیر القرآن العظیم، بیروت، مکتبة العصریة.
    2. ابن ادریس حلّى، محمد بن منصور بن احمد.(1410). السرائر الحاوی لتحریر الفتاوى، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، چاپ دوم.
    3. ابن منظور، محمد بن مکرم.(1414). لسان العرب، بیروت، دار صادر.
    4. اشتهاردى، على‏‌پناه.(1417). مدارک العروة (للإشتهاردی)، 30 جلد، تهران، دار الأسوة للطباعة و النشر، چاپ اول.
    5. بمانیان، سیلوایه، محمدرضا.(1391).«بررسی نقش گنبد در شکل دهی به مرکزیت معماری مسجد»، مجله معماری و شهرسازی آرمان‏شهر، شماره9.
    6. بیهقی، احمد بن حسین.(1419). السنن الکبرى، بیروت، دارالفکر.
    7. حرّ عاملى، محمد بن حسن.(1419). هدایة الأمة إلى أحکام الأئمة _ منتخب المسائل، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام.
    8. دهخدا، علی ‏اکبر.(بی‌‏تا). لغت نامه، تهران، انتشارات امیرکبیر.
    9. راغب اصفهانى، حسین بن محمد .(1412). مفردات ألفاظ القرآن؛ دمشق، دار العلم، چاپ اول.
    10. رحمتی، انشاءاالله .(1390). هنر و معنویت(مجموعه مقالاتی در زمینه حکمت و هنر). تهران، ترجمه و نشر آثار هنری متن.
    11. سیوطى، عبدالرحمن بن ابى‏بکر.(1403). الدر المنثور، بیروت، دارالفکر، چاپ اول.
    12. شهید اوّل، محمد بن مکى عاملى.( 1419ق). ذکرى الشیعة فی أحکام الشریعة، 4 جلد، قم، مؤسسه آل البیت علیهم السلام، چاپ اول.
    13. شهید ثانى، جبعی عاملی.(1413). مسالک الافهام الی تنقیح شرائع الاسلام، قم، موسسه المعارف الاسلامیه.
    14. شیخ صدوق، محمّد بن على بن بابویه.(1413). من لا یحضره الفقیه، قم، دفتر انتشارات اسلامى وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه، چاپ دوم.
    15. شیخ صدوق، محمّد بن على بن بابویه.(بی‌تا). علل الشرائع، قم، مکتبة الداوری.
    16. صادقی تهرانی، محمد.(1406). الفرقان فی تفسیر القرآن بالقرآن، طهران، انتشارات فرهنگ اسلامی.
    17. صحراگرد، مهدی.(1386). مجموعه مقالات خوشنویسی. تهران، فرهنگستان هنر.
    18. طباطبائی، سید محمدحسین.(1363). المیزان فی تفسیر القرآن، مترجم: مکارم شیرازی، ناصر و دیگران، تهران، مرکز نشر فرهنگی رجا(امیرکبیر).
    19. طوسى، ابوجعفر، محمد بن حسن.(1387ق). الخلاف، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، تهران _ ایران، چاپ سوم.
    20. طوسى، ابوجعفر محمد بن حسن.(1387). المبسوط فی فقه الإمامیة، 8 جلد، تهران، المکتبة المرتضویة لإحیاء الآثار الجعفریة، چاپ سوم.
    21. عطاردى، عزیزالله.(1401)، ایمان و کفر _ ترجمه الإیمان و الکفر بحار الانوار، قم، عطارد.
    22. عقل‌مند، سهیلا و نیکو.(1399)، ارتقا آسایش بصری شهروندان با تاکید بر خط آسمان در نظر شهری، کنفرانس بین المللی انسان، معماری، عمران و شهر.
    23. علامه حلی، حسن بن یوسف بن مطهر.(1412). منتهى المطلب فی تحقیق المذهب، مجمع البحوث الإسلامیة، مشهد، اول.
    24. علامه حلّى، حسن بن یوسف بن مطهر.(1419). نهایة الإحکام فی معرفة الأحکام، قم، مؤسسه آل البیت (علیهم السلام)، چاپ اول.
    25. فراهتی، عباسعلی.(1382). نگاهی به تاریخ آموزش در مساجد، کاشان، دانشگاه کاشان.
    26. کلینى، ابوجعفر، محمد بن یعقوب.(1407). الکافی، 8 جلد، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم.
    27. المتقی الهندی، علاءالدین علی.(1401). کنزالعمال فی سنن الأقوال والأفعال، محقق: بکری حیانی، بیروت، موسسه الرساله، چاپ پنجم.
    28. مجلسی، محمدباقر بن محمدتقى.(1419). بحارالأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار(علیهم السلام)، محقق: علوى، عبدالزهراء و محمودى، محمدباقر، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ اول.
    29. مجلسى، محمدتقی.(1406). روضة المتقین فی شرح من لا یحضره الفقیه، مصحح: موسوى کرمانى، حسین و اشتهاردى على پناه، قم، انتشارات موسسه فرهنگ اسلامی کوشانبور.
    30. مجلسى، محمد بن باقر بن محمد تقی.(1363). مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، مصحح ‏هاشم رسولی، تهران، دارالکتب الإسلامیة.
    31. مفید، محمد بن محمد.( 1413). الإرشاد فی معرفه حجج الله على العباد، قم، کنگره شیخ مفید.
    32. نجفی، محمدحسن.( 1404ق). جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ هفتم.
    33. ورام، ابن ابى فراس.(1409). مجموعة ورام (تنبیه الخواطر)، بیروت، دارالتعارف.