مطالعات فقه و حقوق فرهنگی

مطالعات فقه و حقوق فرهنگی

مبانی فقهی فرهنگ‏‌سازی عبادی، اجتماعی و سیاسی «احسان»

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 نویسنده مسئول، دانش آموخته دکتری، فقه و مبانی حقوق اسلامی، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
2 استادیار، گروه علوم قرآن و حدیث، دانشکده الهیات، دانشگاه فردوسی مشهد، مشهد، ایران.
چکیده
«احسان» به عنوان یکی از مفاهیم محوری در قرآن، با ویژگی‏‌هایی نظیر تقوا، صبر، استقامت و جهاد پیوندی عمیق دارد. این ویژگی‏‌ها به عنوان ارکان اصلی احسان، نقشی اساسی در تقویت و توسعه فرهنگ ایثار، گذشت و مسئولیت‏‌پذیری در جوامع اسلامی ایفا می‏‌کنند. در این پژوهش، به بررسی مبانی فقهی فرهنگ‏‌سازی عبادی، اجتماعی و سیاسی «احسان» پرداخته می‌‏شود. با تکیه بر آیات قرآن کریم و روایات مرتبط با دوره صدر اسلام، تلاش شده است تا نقش «احسان» در شکل‌‏دهی به فرهنگ اسلامی تبیین گردد. طبق یافته‌‏های تحقیق در بخش عبادی، «احسان» موجب تعمیق ارتباط فرد با خداوند شده و باعث می‏‌شود که اعمال عبادی با نیتّی خالصانه‏‌تر و معنویت بیشتری انجام شوند. این امر نه تنها به ارتقاء فردی کمک می‏‌نماید، بلکه در کل جامعه نیز به افزایش تقوا و معنویت منجر می‌‏شود. در زمینه فرهنگ‌‏سازی اجتماعی، احسان در تقویت عدالت، همبستگی و همدلی میان افراد جامعه تأثیر قابل توجهی دارد. این ویژگی‌‏ها باعث کاهش تضادها و ایجاد هماهنگی بیشتر در جامعه می‏‌شود. در حوزه سیاست، «احسان» به عنوان معیاری برای گسترش عدالت اجتماعی و مسئولیت‌‏پذیری در حکومت اسلامی مطرح می‏‌شود. «احسان» می‌‏تواند به عنوان یک الگوی جامع، به ساختن جامعه‏‌ای بر پایه عدالت، معنویت و تعاملات اجتماعی سالم کمک کند. این مفهوم در عصر حاضر، به عنوان راه‏‌حلی برای چالش‌‏های فرهنگی و اجتماعی و الگویی موثر برای ایجاد تغییرات مثبت در جامعه معرفی می‏‌شود و می‏‌تواند به تحقق جامعه‌‏ای متعادل و پایدار بر اساس ارزش‌‏های اسلامی کمک کند.
کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله English

Jurisprudential Bases for Cultivating a Worshipful, Socially-Conscious, and Politically Engaged Culture of Ehsan

نویسندگان English

Meisam Shoaib 1
Ali Abdullahzadeh 2
1 Corresponding Author, Doctoral student of Fiqh and Islamic Law, Faculty of Theology, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
2 Assistant Professor, Department of Quranic and Hadith Sciences, Faculty of Theology, Ferdowsi University of Mashhad, Mashhad, Iran.
چکیده English

“Ihsan,” as one of the central concepts in the Quran, has a deep connection with attributes such as piety, patience, perseverance, and jihad. These attributes, as the main pillars of Ihsan, play a fundamental role in strengthening and developing the culture of altruism, forgiveness, and responsibility in Islamic societies. This study examines the jurisprudential foundations of cultivating the cultural, social, and political aspects of “Ihsan.” By focusing on the Quranic verses and narratives related to the early Islamic period, an effort is made to elucidate the role of “Ihsan” in shaping Islamic culture. According to the findings of the study, in the worship aspect, “Ihsan” deepens the individual’s relationship with God, leading to more sincere and spiritual worship practices. This not only contributes to personal development but also enhances piety and spirituality in the entire society. In terms of social culture, Ihsan aids in strengthening justice, solidarity, and empathy among community members. These traits reduce conflicts and foster greater harmony within society. In the political sphere, “Ihsan” is proposed as a criterion for expanding social justice and responsibility in Islamic governance. “Ihsan” can serve as a comprehensive model to build a society based on justice, spirituality, and healthy social interactions. In the modern era, it is introduced as a solution to cultural and social challenges and an effective model for fostering positive changes in society, ultimately contributing to the realization of a balanced and sustainable community based on Islamic values.

کلیدواژه‌ها English

Ihsan
cultural cultivation in worship
social culture
political culture
Islamic jurisprudence
  1. قرآن کریم

    1. ابن أبی‏الحدید، عبد الحمید بن هبه الله.(1404). شرح نهج البلاغة لابن أبی‏ الحدید، 10جلد، قم، مکتبة آیة الله المرعشی النجفی، چاپ اول.
    2. ابن منظور، محمد بن مکرم.(1414). لسان العرب، 15جلد، بیروت، دار الفکر للطباعة و النشر و التوزیع _ دار صادر _ چاپ سوم.
    3. تجری، علی اصغر.(1386). بررسی مفهوم احسان و محسنین در قرآن کریم، مجله معارف، شماره48.
    4. جونی، جمیل حسن.( 1437ق). القرآن بین العربیة و العربیة، بیروت، دار المرتضی.
    5. حسب‏اللّه، علی.( 1396) اصول التشریع الإسلامی، قاهره، دار المعارف.
    6. حسینی خامنه‏‌ای، سید علی.(1392). طرح کلی اندیشۀ اسلامی در قرآن، تهران، مؤسسۀ ایمان جهادی.
    7. (امام) خمینی، سید روح الله.(1388). شرح چهل حدیث، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی
    8. دهقانپور، علیرضا و بخشی، ژیلا.(1393). معنی شناسی احسان در قرآن، پژوهش‌های قرآنی، شماره17، ص61_82
    9. راغب اصفهانى، حسین بن محمد.(1412). مفردات الفاظ قرآن. چاپ اول. بیروت، دار القلم.
    10. رهنمایی، احمد.(1397). «ارزش‏شناسی از منظر علامه طباطبایی با تکیه بر تفسیر المیزان»، مجموعه ‏مقالات همایش تفسیر المیزان و علوم انسانی اسلامی، به‏ کوشش محمدعلی اسدی‏ نسب، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشۀ اسلامی.
    11. زائری، قاسم.(1387). بررسی خط مشی فرهنگی پیامبر اسلام(ص) در دوره ده ساله حکومت، طرح پژوهشی، شورای عالی انقلاب فرهنگی.
    12. شاکر، محمدکاظم.(1382). مبانی و روش‏‌های تفسیری، قم، مرکز جهانی علوم اسلامی.
    13. صدر، سید موسی.(1387). «پژوهش‏‌های موضوعی: قرآن و شیوۀ اصلاح فرهنگ»، مجله پژوهش‌‏های قرآنی، شمارۀ 54 و 55، صص25ـ55.
    14. طباطبایی، سید محمدحسین.(1417). المیزان فی تفسیر القرآن، قم، ‏دفتر انتشارات اسلامى جامعه‏‌ى مدرسین حوزه علمیه قم.
    15. طوسى، محمد بن حسن.(1427). التبیان فی تفسیر القرآن، 10جلد، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، چاپ 1.
    16. عابدینی، محمدرضا.(1400). آداب انس با قرآن، قم، معارف.
    17. قمی، علی بن ابراهیم.( 1404). تفسیر قمی، تهران، دار الکتب الإسلامیة
    18. کلینى، محمد بن یعقوب بن اسحاق.(1407). الکافی (ط _ الإسلامیة)، 8جلد، تهران، دار الکتب الإسلامیة، چاپ چهارم.
    19. لسانی فشارکی، محمدعلی و غلامی، مهدی.(1390). آموزش زبان قرآن، قم، زینی.
    20. مهدوی کنی، محمدرضا.( 1395). تفسیر موضوعی قرآن کریم، چیستی و الزامات (نسخۀ الکترونیکی)، تهران، دانشگاه امام صادق(ع).
    21. مهدوی کنی، محمدرضا .(1393). سیاست اخلاقی و اخلاق سیاسی. گردآوری و تدوین: نادر جعفری هفت خوانی. تهران، دانشگاه امام صادق (علیه‏السلام).
    22. نیل‏ساز، نصرت، حاجی‌‏خانی، علی و جلیلیان، سعید.(1394). «معناشناسی زبان قرآن از دیدگاه علامه طباطبایی(ره) در تفسیر البیان فی الموافقة بین الحدیث و القرآن»، پژوهش‏نامۀ معارف قرآنی، شمارۀ 21، صص143ـ161.
    23. همتی، محمدعلی و شیروانی شیری، علی.( 1401). مفهوم قرآنی احسان و اصول و کارکردهای تربیتی آن، علوم تربیتی از دیدگاه اسلام، شماره18، ص91_118
    24. مکارم شیرازى، ناصر.(1371). تفسیر نمونه، 28جلد، تهران، دار الکتب الإسلامیة.